← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L7anatocismus · usurae usurarum · Zinseszinsen
ang. anatocism
— Naliczanie odsetek od zaległych odsetek — instytucja klasycznie traktowana jako niedopuszczalna, z licznymi wyjątkami w nowoczesnym obrocie gospodarczym. Klasyczny rzymski zakaz odsetek od odsetek (parafraza doktrynalna: usurae usurarum non veniunt in stipulationem) — odsetki od odsetek nie wchodzą w stipulatio, czyli nie mogą być przedmiotem ważnego zobowiązania (zob. Digesta 22.1). Justynian potwierdził zakaz w konstytucjach (m.in. Codex Iustinianus 4.32.28), traktując anatocyzm jako lichwę i przeciwieństwo dobrych obyczajów. Tradycja zakazu kontynuowana przez średniowieczne prawo kanoniczne, które generalnie potępiało lichwę (usury) jako grzech moralny — Sobór Laterański II (1139 r.) wyraźnie zakazał kapłanom angażowania się w pożyczki na procent. Code Napoléon art. 1154 — anatocisme dopuszczony jedynie pod warunkami: odsetki muszą być zaległe co najmniej rok, wymagana jest specjalna umowa lub żądanie sądowe. ABGB §§ 1000 i 1335: § 1000 — zasady dotyczące odsetek i ograniczenie ich pobierania od odsetek (Zinseszinsen); § 1335 — zasada, że zaległe odsetki nie powinny narastać ponad wysokość kapitału (ultra alterum tantum). BGB § 248 — model najsurowszy: § 248 ust. 1 (z góry uzgodniona umowa o zapłatę odsetek od zaległych odsetek jest nieważna); § 248 ust. 2 (wyjątki: kasy oszczędnościowe, banki kredytowe, otwarte rachunki bieżące — z dopuszczeniem anatocyzmu jako element naturalny tych stosunków); § 289 — odsetki od odsetek za zwłokę (Verzugszinsen) zakazane. KZ 1933 art. 249. KC 1964 art. 482 — kompleksowa polska regulacja: § 1 — od zaległych odsetek można żądać odsetek za opóźnienie dopiero od chwili wytoczenia o nie powództwa, chyba że po powstaniu zaległości strony zgodziły się na doliczenie zaległych odsetek do dłużnej sumy; § 2 — przepis paragrafu poprzedzającego nie dotyczy pożyczek długoterminowych udzielanych przez instytucje kredytowe (banki). Polski model jest zatem hybrydowy: zakaz jako reguła, dwa istotne wyjątki — (1) wytoczenie powództwa o odsetki (od chwili powództwa odsetki naliczane są od kwoty głównej powiększonej o zaległe odsetki); (2) zgoda stron po powstaniu zaległości (umowa o doliczenie do kapitału — kapitalizacja odsetek); (3) instytucje kredytowe — anatocyzm jako naturalny element kredytów i pożyczek bankowych długoterminowych.
Źródło: Usurae usurarum non veniunt in stipulationem (parafraza doktrynalna; Digesta 22.1; Codex Iustinianus 4.32.28); Sobór Laterański II 1139 r.; Code Napoléon art. 1154; ABGB §§ 1000, 1335; BGB §§ 248, 289; KZ 1933 art. 249; KC 1964 art. 482
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań
Odpowiedniki zewnętrzne: Q13221542