← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5persona iuridica heres · juristische Person als Erbe
ang. legal person as heir
— Jednostka organizacyjna wyposażona w osobowość prawną może zostać powołana do spadku — szczególna polska konstrukcja podmiotowości spadkowej. Klasyczne rzymskie ograniczenia: w klasycznym ius civile osoby prawne nie mogły być spadkobiercami (z wyjątkiem civitates — gmin); klasyczna rzymska zasada osobowego charakteru sukcesji wykluczała korporacje. Reforma poklasyczna i justyniańska: dopuszczono dziedziczenie przez fundacje religijne (piae causae), kościoły, klasztory; rozszerzano zakres osobowości prawnej w obrocie prawnym. Średniowieczne rozwojowe prawo kanoniczne i ius commune: szerokie dopuszczenie dziedziczenia przez kościoły, fundacje, uniwersytety, miasta; klasyczne fundacje prywatne (mortmain — martwa ręka) — stopniowo ograniczane w XVIII-XIX w. ustawami zakazującymi nabywania nieruchomości przez korporacje religijne. Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała współczesną zasadę pełnej zdolności spadkowej osób prawnych jako wyrazu ich pełnej osobowości prawnej. BGB § 1923 — Erbfähigkeit: każdy podmiot prawa istniejący w chwili otwarcia spadku może być spadkobiercą; obejmuje juristische Personen (osoby prawne) — Aktiengesellschaft, GmbH, Verein, Stiftung, Körperschaft des öffentlichen Rechts. Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący obok KCKP) — analogiczne dopuszczenie z restrykcjami (np. dziedziczenie przez fundacje wymagało zatwierdzenia rządu). KC 1964 art. 927 — fundamentalna polska regulacja: § 1 — nie może być spadkobiercą osoba fizyczna, która nie żyje w chwili otwarcia spadku, ani osoba prawna, która w tym czasie nie istnieje (a contrario — może być spadkobiercą osoba prawna, która istnieje w chwili otwarcia spadku); § 2 — jednakże dziecko już poczęte w chwili otwarcia spadku może być spadkobiercą, jeżeli urodzi się żywe (tzw. nasciturus); § 3 — fundacja ustanowiona w testamencie przez spadkodawcę może być spadkobiercą, jeżeli zostanie wpisana do rejestru w ciągu dwóch lat od ogłoszenia testamentu (szczególna polska konstrukcja ustanowienia fundacji testamentowej z aktywem spadkowym). Polskie kategorie osób prawnych jako spadkobierców: (1) SKARB PAŃSTWA — KC art. 935 § 3 — jako spadkobierca ustawowy ostatni w hierarchii (gdy brak innych spadkobierców); również jako spadkobierca testamentowy; nie może odrzucić spadku (KC art. 1023 — odpowiedzialność ograniczona do wartości stanu czynnego); (2) GMINY — KC art. 935 § 3 — jako spadkobierca ustawowy ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w razie braku innych ustawowych; również jako spadkobierca testamentowy; (3) FUNDACJE — KC art. 927 § 3 — fundacja ustanowiona w testamencie może dziedziczyć, jeśli zostanie wpisana do rejestru w ciągu 2 lat od ogłoszenia testamentu (klasyczna polska konstrukcja, używana często dla utworzenia fundacji naukowych, dobroczynnych); (4) STOWARZYSZENIA — Prawo o stowarzyszeniach z 7 IV 1989 r., dziedziczenie zgodnie z celami statutowymi; (5) KOŚCIOŁY I ZWIĄZKI WYZNANIOWE — ustawa o gwarancji wolności sumienia i wyznania z 17 V 1989 r. + ustawy szczególne (np. ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego z 17 V 1989 r.) — dziedziczenie zgodnie z osobowością prawną kościelną. Praktyczne polskie zastosowania: (1) FUNDACJE PRYWATNE — coraz częstsze testamentowe ustanowienie fundacji (np. stypendialne, naukowe, sportowe); (2) SPADKI DLA UCZELNI I MUZEÓW — szczególnie testamenty osób starszych pozbawionych krewnych — częste zapisanie majątku uniwersytetom, muzeom, bibliotekom, towarzystwom naukowym; (3) SPADKI DLA ORGANIZACJI KOŚCIELNYCH — tradycyjnie znaczne, choć podlegają ograniczeniom historycznym (mortmain).
Źródło: Piae causae (poklasyczne, justyniańskie); fundacje średniowieczne; pandektystyka; BGB § 1923; Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący obok KCKP); KC 1964 art. 927, 935 § 3, 1023; ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego z 17 V 1989 r.
Kolekcja: prawo spadkowe