← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L7compensatio legalis · gesetzliche Aufrechnung
ang. statutory set-off
— Wzajemne umorzenie wierzytelności dwóch osób, które są wzajemnie wobec siebie wierzycielami i dłużnikami — sposób wygaśnięcia zobowiązań przez kompensatę, dokonywany przez oświadczenie jednej ze stron przy spełnieniu ustawowych warunków. Klasyczna rzymska compensatio (potrącenie) — początkowo bardzo ograniczona, dopuszczalna jedynie na podstawie aestimatio pretorskiej w ramach iudicia bonae fidei (procesów opartych na dobrej wierze), później rozszerzona przez konstytucję cesarza Marka Aureliusza (rok 180), ostatecznie zinstytucjonalizowana w prawie justyniańskim jako ipso iure compensatio (compensatio ex lege — z mocy prawa, bez konieczności wyraźnego oświadczenia). Klasyczna rzymska zasada: compensatio dwóch równorzędnych pretensji, które są jednorodne (eiusdem generis), wymagalne i pewne (liquidae). Code Napoléon art. 1289-1299 — compensation legale jako reguła z trzema klasycznymi przesłankami: dwie wierzytelności, które są jednocześnie wymagalne, jednorodne i pewne; potrącenie następuje ipso iure. ABGB §§ 1438-1442 — Aufrechnung, model potrącenia z oświadczenia (Aufrechnungserklärung) wprowadzony orzecznictwem. BGB §§ 387-396 — kompleksowa regulacja: § 387 (przesłanki Aufrechnungslage — sytuacji potrącenia: wzajemność, jednorodność, wymagalność wierzytelności potrącającego, możliwość spełnienia wierzytelności potrącanej); § 388 (Aufrechnungserklärung — oświadczenie potrącenia jako konstytutywne dla skutku); § 389 (skutek wsteczny — potrącenie skutkuje od chwili, gdy spełnione zostały wszystkie przesłanki). KZ 1933 art. 254–262. KC 1964 art. 498-505 — kompleksowa polska regulacja potrącenia ustawowego: art. 498 § 1 — przesłanki (wzajemność wierzytelności, jednorodność świadczeń — pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone co do gatunku, wymagalność obu wierzytelności, możliwość dochodzenia przed sądem); art. 498 § 2 — skutek (wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej); art. 499 — sposób (potrącenie dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie, z mocą wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe); art. 500-503 (potrącenie a cesja wierzytelności, potrącenie po przedawnieniu, ograniczenia ustawowe potrącenia); art. 504 (wyłączenia: niektóre wierzytelności nie podlegają potrąceniu, np. alimenty, świadczenia z ZUS); art. 505 (potrącenie umowne — kompensata szersza niż ustawowa, dopuszczalna na zasadzie swobody umów). Polski model: potrącenie z oświadczenia (Aufrechnungserklärung-podobny), ze skutkiem wstecznym do chwili wystąpienia przesłanek — odróżnia się od czysto francuskiego compensatio ipso iure, gdzie potrącenie następuje automatycznie bez oświadczenia.
Źródło: Compensatio rzymska (D. 16.2); konstytucja Marka Aureliusza (180 r.); Code Napoléon art. 1289-1299; ABGB §§ 1438-1442; BGB §§ 387-396; KZ 1933 art. 254–262; KC 1964 art. 498-505
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań