← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L6compensationes impensarum · Verwendungsersatz
ang. settlement of expenditures upon dissolution of co-ownership
— Rozliczenie nakładów koniecznych i użytecznych poczynionych przez współwłaścicieli na rzecz wspólną — element procesu zniesienia współwłasności. Klasyczne rzymskie pojęcia impensae necessariae (nakłady konieczne — niezbędne do zachowania rzeczy), impensae utiles (użyteczne — zwiększające wartość lub funkcjonalność), impensae voluptariae (luksusowe — niepotrzebne). Klasyczna rzymska zasada: nakłady konieczne podlegają zwrotowi w pełnej wysokości; użyteczne — do wysokości zwiększenia wartości; luksusowe — bez prawa do zwrotu, ale z prawem zabrania (ius tollendi). Pandektystyka XIX w. zachowała ten trójpodział jako Verwendungen z klasycznym rozróżnieniem notwendige/nützliche/Luxusverwendungen. Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący w Królestwie Polskim obok KCKP). ABGB §§ 1097, 1101. BGB §§ 994-1003 — Verwendungen: § 994 (Ersatz notwendiger Verwendungen), § 996 (nützliche Verwendungen), § 997 (Wegnahmerecht — prawo zabrania). KC 1964 art. 207 — pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom w stosunku do wielkości udziałów; w takim samym stosunku obowiązek ponoszenia ciężarów (np. podatków, ubezpieczeń); art. 686 (przy zniesieniu współwłasności sąd uwzględnia poniesione przez współwłaścicieli nakłady i pożytki); KPC art. 618 § 1 (rozliczenie wszystkich roszczeń wzajemnych w postępowaniu o zniesienie współwłasności). Klasyczne polskie zasady: (1) NAKŁADY KONIECZNE (np. naprawa dachu, konserwacja, podatki) — proporcjonalny zwrot w stosunku do udziałów; jeśli jeden współwłaściciel pokrył całość, ma roszczenie regresowe wobec pozostałych; (2) NAKŁADY UŻYTECZNE (np. modernizacja) — zwrot do wysokości zwiększenia wartości rzeczy w chwili zniesienia; (3) NAKŁADY LUKSUSOWE — bez prawa do zwrotu, ale prawo zabrania ulepszeń jeśli można je odłączyć bez uszczerbku (ius tollendi). Polskie orzecznictwo SN: rozliczenia dokonuje się w postępowaniu o zniesienie współwłasności (KPC art. 618 § 1) lub odrębnie po jego zakończeniu (z ograniczeniami prekluzyjnymi); pożytki rzeczy wspólnej (czynsze najmu, dochody z gospodarstwa) — dzielone proporcjonalnie po odliczeniu kosztów. Charakterystyczne polskie rozwiązanie ekonomii procesu — w postępowaniu o zniesienie współwłasności sąd dokonuje pełnego rozliczenia (nakłady, pożytki, wydatki, dopłaty, spłaty).
Źródło: Impensae necessariae/utiles/voluptariae (rzymskie); pandektystyka (Verwendungen); ABGB §§ 1097, 1101; BGB §§ 994-1003; KC 1964 art. 207, 686; KPC art. 618
Kolekcja: prawo rzeczowe