← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L6extensio communionis bonorum · Erweiterung der Gütergemeinschaft
ang. extension of the community of property
— Modyfikacja ustawowego reżimu wspólności majątkowej małżeńskiej polegająca na włączeniu do majątku wspólnego składników, które ustawowo należałyby do majątków osobistych — klasyczna konstrukcja umowy majątkowej małżeńskiej (intercyzy), oparta na pandektystycznej tradycji autonomii woli małżonków. Klasyczne rzymskie ius civile nie znało rozbudowanego systemu wspólności małżeńskiej w obecnym sensie (klasyczne małżeństwo rzymskie zachowywało zasadę odrębności majątkowej z dos jako wyjątkiem), choć wykrystalizowało konstrukcje funkcjonalnie zbliżone do umownego rozszerzenia wspólności: (1) DOTIS PROMISSIO — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, obietnica posagu, mogła obejmować różne składniki majątkowe; (2) DONATIO PROPTER NUPTIAS — klasyczna konstrukcja prawa poklasycznego i justyniańskiego, darowizna od męża na rzecz żony; (3) PACTUM DOTALE — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, umowa o ukształtowanie posagu i jego losu po małżeństwie. Klasyczne ius commune i prawo kanoniczne wykrystalizowały szczegółowe reguły umów majątkowych małżeńskich, klasyczne dystynkcje między majątkiem osobistym a małżeńskim. Code civil 1804 r. art. 1497-1518 — fundamentalna francuska regulacja: clauses qui modifient la communauté légale (klauzule modyfikujące wspólność ustawową): możliwość rozszerzenia wspólności w drodze intercyzy (contrat de mariage) na: (a) communauté universelle — wspólność powszechna obejmująca wszystkie majątki (art. 1526); (b) ameublissement — włączenie nieruchomości do wspólności (art. 1505-1509); (c) clause d'apport — wniesienie określonych składników; (d) communauté de meubles et acquêts — wspólność ruchomości i dorobku (art. 1498-1504). Klasyczne francuskie reformy: Kodeks cywilny po reformach z 13 VII 1965 r. (zachowanie communauté legale) i 23 XII 1985 r.; klasyczna francuska tradycja zachowana z modyfikacjami. ABGB i BGB w pierwotnej wersji nie znały takich mechanizmów w klasycznej formie — zamiast tego umową majątkową wprowadzano wspólność jako wariant w stosunku do rozdzielności (Gütergemeinschaft) lub odwrotnie; klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na zasadzie autonomii. BGB §§ 1416-1418 (po reformie z 18 VI 1957 r. — Gleichberechtigungsgesetz): § 1416 (Gesamtgut — wspólny majątek w razie Gütergemeinschaft); § 1418 (Sondergut — szczególny majątek osobisty wyłączony z wspólności); klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim modelu autonomii woli. Polska historia regulacji: (1) KRÓLESTWO POLSKIE — możliwość rozszerzenia communauté de meubles et acquêts w drodze intercyzy na podstawie Code Napoléon art. 1497 i nast. (numeracja Code Napoléon, nie KCKP); KCKP z 1825 r. miał własne przepisy o stosunkach majątkowych małżonków, zasadniczo art. 191-230 (w tym art. 226-230 — umownie ustanawiana wspólność); klasyczna polska konstrukcja Kongresówki; (2) DEKRET PRAWO MAŁŻEŃSKIE MAJĄTKOWE Z 29 V 1946 R. — klasyczna polska konstrukcja powojenna unifikująca po II RP, wprowadzająca wspólność dorobku jako ustrój ustawowy z możliwością modyfikacji umownej; klasyczna polska reforma harmonizacyjna; (3) KRO Z 25 II 1964 R. ART. 49 — fundamentalna polska kodyfikacja: możliwość rozszerzenia wspólności obejmuje przedmioty nabyte przed małżeństwem, otrzymane darowizną lub w spadku, ale z wyłączeniem przedmiotów osobistego użytku, niezbywalnych i niektórych innych. Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy art. 47-50 — fundamentalna polska regulacja: KRO art. 47 § 1 (małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków — klasyczna polska konstrukcja autonomii woli); KRO art. 49 (rozszerzenie wspólności majątkowej): § 1 (nie można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na: 1) przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny; 2) prawa majątkowe, które wynikają ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom; 3) prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie; 4) wierzytelności z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia, o ile nie wchodzą one do wspólności ustawowej, jak również wierzytelności z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; 5) niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków — klasyczna polska konstrukcja katalogu wyłączeń, fundamentalna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji); § 2 (w razie wątpliwości uważa się, że przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków nie zostały włączone do wspólności). Polska konstrukcja rozszerzenia wspólności: (1) FORMA — KRO art. 47 § 1: akt notarialny pod rygorem nieważności bezwzględnej, klasyczna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu; (2) PRZEDMIOT ROZSZERZENIA — KRO art. 49: katalog możliwych włączeń (z wyłączeniami): (a) MAJĄTEK NABYTY PRZED MAŁŻEŃSTWEM — w pełni włączalny; (b) DAROWIZNY I SPADKI Z TYTUŁU OSOBISTEGO — klasyczna polska konstrukcja, KRO art. 49 § 1 pkt 1 wyłącza dziedziczenie, zapisy i darowizny z możliwości rozszerzenia (chroniona sfera majątku osobistego); (c) DOCHODY Z MAJĄTKU OSOBISTEGO — możliwe włączenie; (d) WIERZYTELNOŚCI Z PRACY — KRO art. 49 § 1 pkt 5: niewymagalne jeszcze wierzytelności wyłączone z możliwości rozszerzenia; (3) WYŁĄCZENIA: (a) PRAWA NIEZBYWALNE — KRO art. 49 § 1 pkt 3: np. prawo dożywocia, prawo użytkowania osobistego; (b) WIERZYTELNOŚCI ODSZKODOWAWCZE OSOBISTE — KRO art. 49 § 1 pkt 4: za uszkodzenie ciała, krzywdę; (c) PRZEDMIOTY OSOBISTEGO UŻYTKU — KRO art. 49 § 2: domniemanie wyłączenia; (4) MOMENT WEJŚCIA W ŻYCIE — z chwilą zawarcia umowy lub innym oznaczonym; (5) SKUTECZNOŚĆ WOBEC OSÓB TRZECICH — tylko, gdy znana zarówno umowa, jak i jej rodzaj. Polskie typy rozszerzenia wspólności: (1) ROZSZERZENIE PEŁNE — włączenie wszystkich możliwych składników do wspólności; (2) ROZSZERZENIE CZĘŚCIOWE — włączenie tylko niektórych składników (np. nieruchomości nabytej przed małżeństwem); (3) ROZSZERZENIE WARUNKOWE — uzależnione od warunku (np. od urodzenia dziecka); (4) ROZSZERZENIE Z KLAUZULAMI ZARZĄDU — modyfikacja zasad zarządu majątkiem rozszerzonym. Polskie cechy: (1) FORMA AKTU NOTARIALNEGO — KRO art. 47 § 1: klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji; (2) KATALOG MOŻLIWYCH WŁĄCZEŃ Z WYŁĄCZENIAMI — KRO art. 49: klasyczna polska konstrukcja chroniąca sferę majątku osobistego; (3) WYŁĄCZENIE DZIEDZICZENIA, ZAPISÓW I DAROWIZN — KRO art. 49 § 1 pkt 1: klasyczna polska konstrukcja oryginalna, fundamentalna ochrona swobodnego rozporządzenia mortis causa; (4) WYŁĄCZENIE WIERZYTELNOŚCI ODSZKODOWAWCZYCH OSOBISTYCH — KRO art. 49 § 1 pkt 4: klasyczna polska konstrukcja chroniąca dobra osobiste; (5) DOMNIEMANIE WYŁĄCZENIA PRZEDMIOTÓW OSOBISTEGO UŻYTKU — KRO art. 49 § 2: klasyczna polska konstrukcja chroniąca sferę osobistą; (6) FUNDAMENTALNE REFORMY — KRO z 25 II 1964 r. (oryginalna kodyfikacja KRO art. 49); klasyczne polskie modernizacje. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) ANALOGICZNA SYSTEMATYKA — KRO art. 47-49 + BGB §§ 1408-1418: klasyczne konstrukcje pandektystyczne autonomii woli; (2) ODMIENNY MECHANIZM ROZSZERZENIA — KRO: rozszerzenie wspólności jako modyfikacja, BGB: wybór ustroju Gütergemeinschaft jako alternatywa wobec Zugewinngemeinschaft; klasyczna polska osobliwość zachowująca wspólność jako ustrój domyślny; (3) PODOBNY KATALOG WYŁĄCZEŃ — KRO art. 49 + BGB § 1418: klasyczne konstrukcje analogiczne.
Źródło: Code Napoléon art. 1497 i nast.; KCKP z 1825 r. art. 191-230 (w tym art. 226-230); dekret z 29 V 1946 r.; kodeks rodzinny z 1950 r. art. 28; KRiO 1964 art. 47 (z ograniczeniami z art. 49)
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze