umowa ugody

Umowa nazwana, w której strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego, by uchylić niepewność co do roszczeń wynikających z tego stosunku, zapewnić ich wykonanie albo uchylić istniejący lub zapobiec sporowi (KC art. 917). Rzymska transactio. Dwa polskie warianty: ugoda sądowa (zawarta przed sądem, tytuł wykonawczy) i ugoda pozasądowa (zwykła forma pisemna).

— Umowa nazwana, w której strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego, by uchylić niepewność co do roszczeń wynikających z tego stosunku, zapewnić ich wykonanie albo uchylić istniejący lub zapobiec sporowi — klasyczna instytucja prawa zobowiązań. Klasyczne rzymskie pojęcie transactio — kontrakt nieformalny, w którym strony rezygnowały z części swoich praw za rezygnację drugiej strony; klasyczna konstrukcja w klasycznym ius civile pozwalała rozwiązywać spory bez postępowania sądowego. Klasyczne rzymskie cechy transactio: (1) WZAJEMNE USTĘPSTWA — fundamentalny element, odróżniający transactio od zwykłego pactum (umowy nieformalnej) lub od remissio debiti (zwolnienia z długu); (2) NIEPEWNOŚĆ STOSUNKU PRAWNEGO — przedmiotem transactio mogły być tylko sytuacje sporne lub wątpliwe; gdy stan prawny był jasny, transactio nie była potrzebna; (3) KONSENSUALNOŚĆ — zawierane przez nieformalną zgodę stron; w późniejszym ius civile wymagana zazwyczaj forma pisemna ze względów dowodowych; (4) MOC RZECZY OSĄDZONEJ (res iudicata) — transactio w klasycznym ius civile miała moc analogiczną do orzeczenia sędziowskiego — strony nie mogły potem dochodzić tych samych roszczeń; (5) NIEODWOŁALNOŚĆ — transactio mogła być uchylona tylko w razie wad oświadczenia woli (dolus, metus, error). Klasyczne rzymskie zastosowania: spory rodzinne (działy spadku), spory handlowe (rozliczenia kupieckie), spory dotyczące własności (rozgraniczenie nieruchomości), spory deliktowe (odszkodowania). Pandektystyka XIX w. zachowała te zasady jako Vergleich. BGB § 779 — Vergleich: § 779 ust. 1 (ugoda jest umową, mocą której spór lub niepewność stron co do stosunku prawnego zostaje uchylony przez wzajemne ustępstwa); § 779 ust. 2 (gdy okaże się, że stan rzeczowy, na którym ugoda się opierała, był inny niż przyjęto, ugoda jest nieważna, jeśli spór lub niepewność nie powstałyby przy znajomości rzeczywistego stanu); § 779 ust. 3 (sprawy ostatecznie rozstrzygnięte ugodą nie mogą być ponownie podnoszone). Code civil art. 2044-2058 — analogiczna francuska regulacja transaction. KC art. 917-918 — fundamentalna polska regulacja: art. 917 (przez ugodę strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego w tym celu, aby uchylić niepewność co do roszczeń wynikających z tego stosunku lub zapewnić ich wykonanie albo by uchylić spór istniejący lub mogący powstać); art. 918 § 1 (uchylenie się od skutków prawnych ugody zawartej pod wpływem błędu jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy błąd dotyczy stanu faktycznego, który według treści ugody obie strony uważały za niewątpliwy, a spór albo niepewność nie byłyby powstały, gdyby strony wiedziały, jak ma się rzecz w istocie); art. 918 § 2 (nie można uchylić się od skutków prawnych ugody z powodu odnalezienia dowodów co do roszczeń, których ugoda dotyczy, chyba że została zawarta w złej wierze). Polska konstrukcja: (1) WZAJEMNE USTĘPSTWA — fundamentalny element; bez ustępstw obu stron — to nie ugoda, lecz zwykłe zwolnienie z długu lub jednostronne uznanie roszczenia; (2) NIEPEWNOŚĆ — przedmiotem ugody musi być sporny lub niepewny stosunek prawny; ugoda dotycząca jasnego, niezakwestionowanego roszczenia jest sprzeczna z naturą tej umowy; (3) DWA WARIANTY POLSKIE: (a) UGODA SĄDOWA — KPC art. 184-186 — zawierana przed sądem w toku postępowania; ma moc tytułu wykonawczego (KPC art. 777), podlega egzekucji bez konieczności dodatkowego wyroku; (b) UGODA POZASĄDOWA — między stronami w zwykłej formie pisemnej (zalecane) lub ustnej; nie ma mocy tytułu wykonawczego, w razie sporu wymaga oddzielnego procesu; (4) FORMA AKTU NOTARIALNEGO — gdy ugoda sama obejmuje zobowiązanie do przeniesienia własności nieruchomości lub rozporządzenie nieruchomością, konieczna jest forma aktu notarialnego pod rygorem nieważności (KC art. 158); nie każda ugoda jedynie odnosząca się do nieruchomości wymaga tej formy; (5) BŁĄD CO DO STANU FAKTYCZNEGO — KC art. 918 § 1 — możliwość uchylenia się od skutków prawnych ugody, ale tylko gdy błąd dotyczy stanu, który strony uważały za niewątpliwy; (6) ODNALEZIENIE DOWODÓW — KC art. 918 § 2 — nie można uchylić ugody tylko dlatego, że później znaleziono nowe dowody; chyba że ugoda zawarta w złej wierze (np. jedna strona ukrywała dowody). Polskie typowe zastosowania: (1) UGODY SPADKOWE — między spadkobiercami w sprawach działu spadku, zachowku, długów spadkowych; (2) UGODY ROZWODOWE — w sprawach majątkowych po rozwodzie (podział majątku wspólnego, alimenty); (3) UGODY HANDLOWE — między przedsiębiorcami w sprawach roszczeń umownych, dostaw, płatności; (4) UGODY DELIKTOWE — między poszkodowanym a sprawcą szkody (np. wypadek drogowy, wypadek przy pracy); (5) UGODY GRANICZNE — w sporach o przebieg granic nieruchomości (przed geodetą lub sądem).

Źródło: Transactio (rzymska); KC art. 917-918; KPC art. 184-186 (ugoda sądowa)

Pojęcia nadrzędne

Pojęcia powiązane