← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4illicitudo materialis · materielle Rechtswidrigkeit
ang. material unlawfulness
— Naruszenie zasad współżycia społecznego, dobrych obyczajów lub interesów prawnie chronionych — szczególna postać bezprawności rozumiana jako sprzeczność z aksjologicznym porządkiem prawnym, niezależnie od istnienia konkretnej normy zakazującej. Klasyczne rzymskie iniuria w szerokim ujęciu obejmowała nie tylko naruszenie konkretnych norm, ale też naruszenie zasad słuszności i moralności (boni mores). Klasyczne ius civile rozróżniało: (1) INIURIA FORMALIS — naruszenie konkretnej normy ius civile; (2) INIURIA SUBSTANTIALIS — naruszenie zasad słuszności i moralności; klasyczna konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie kategorie boni mores: D. 50.17.144 — quae contra bonos mores fiunt nec facere nos posse credendum est (co dzieje się przeciw dobrym obyczajom, nie powinniśmy uważać za nadające się do zrobienia). Klasyczne rzymskie konstrukcje: (1) ACTIO IN FACTUM — pretorska skarga z faktu, dla naruszenia interesów chronionych poza katalogiem ius civile; (2) ACTIO DE DOLO — skarga z podstępu wprowadzona przez pretora Aquiliusa Gallusa ok. 66 r. p.n.e. (Digesta 4.3; Cicero, De officiis 3.60); (3) EXCEPTIO DOLI — zarzut z podstępu, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile chroniąca przed nadużyciami; (4) ACTIO INIURIARUM — skarga z naruszenia czci i godności. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesną dystynkcję między bezprawnością formalną (Rechtswidrigkeit im engeren Sinn — sprzeczność z konkretną normą) a materialną (Rechtswidrigkeit im weiteren Sinn — sprzeczność z aksjologicznym porządkiem). Klasyczne niemieckie pojęcie Sittenwidrigkeit (sprzeczność z dobrymi obyczajami) — fundamentalna konstrukcja BGB. BGB §§ 138 + 826 — fundamentalna pandektystyczna regulacja: § 138 (Sittenwidriges Rechtsgeschäft — czynność prawna sprzeczna z dobrymi obyczajami nieważna; § 138 ust. 2 — szczególny przypadek wyzysku); § 826 (Sittenwidrige vorsätzliche Schädigung — kto z umyślnym i sprzecznym z dobrymi obyczajami sposobem wyrządzi szkodę drugiemu, jest zobowiązany do jej naprawienia); klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim boni mores i actio de dolo. Code civil art. 6 + 1382 — analogiczna francuska regulacja (cause illicite et contraire aux bonnes mœurs + odpowiedzialność za faute). Polski Kodeks cywilny — fundamentalna polska regulacja oparta na podobnym rozróżnieniu: KC art. 5 (nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego; takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony — klasyczna polska konstrukcja klauzuli generalnej, oparta na BGB i rzymskim ius civile, nadużycie prawa podmiotowego); KC art. 58 § 2 (czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest nieważna — klasyczna polska konstrukcja, oparta na BGB § 138, klasyczna polska konstrukcja Sittenwidrigkeit); KC art. 415 (kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia — klasyczna polska konstrukcja generalnej delicji); KC art. 423 (kto rozmyślnie lub przez niedbalstwo wyrządził szkodę za pomocą czynu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, obowiązany jest do jej naprawienia — klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 826); KC art. 422 (za szkodę odpowiedzialny jest również ten, kto pomógł lub doradził wyrządzającemu szkodę — klasyczna polska konstrukcja współsprawstwa). Polska konstrukcja bezprawności materialnej: (1) PODSTAWA AKSJOLOGICZNA — zasady współżycia społecznego (KC art. 5, 58 § 2, 423); (2) BEZPRAWNOŚĆ FORMALNA vs MATERIALNA — bezprawność formalna polega na sprzeczności z konkretną normą prawną; bezprawność materialna polega na sprzeczności z aksjologicznym porządkiem prawnym (zasady współżycia społecznego, dobre obyczaje); klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB i rzymskim modelu; (3) ZASTOSOWANIA — (a) NIEWAŻNOŚĆ CZYNNOŚCI PRAWNEJ — KC art. 58 § 2: czynność sprzeczna z ZWS jest nieważna; (b) ODPOWIEDZIALNOŚĆ DELIKTOWA — KC art. 415 + 423: odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną czynem sprzecznym z ZWS; (c) NADUŻYCIE PRAWA — KC art. 5: zarzut wyłączający ochronę praw podmiotowych; (4) KRYTERIA BADANIA — kazuistyka SN rozwinięta, klasyczne polskie kryteria. Polskie typy bezprawności materialnej: (1) SPRZECZNOŚĆ Z ZASADAMI WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO — KC art. 5, 58 § 2, 423: klasyczna polska konstrukcja klauzuli generalnej, oparta na rzymskim boni mores; ZWS rozumiane jako reguły moralności i obyczajowości w społeczeństwie; (2) SPRZECZNOŚĆ Z DOBRYMI OBYCZAJAMI W STOSUNKACH GOSPODARCZYCH — KC art. 705 (szczególnie w obrocie gospodarczym); klasyczna polska konstrukcja chroniąca uczciwość obrotu; (3) NARUSZENIE INTERESÓW PRAWNIE CHRONIONYCH POZA KONKRETNĄ NORMĄ — KC art. 415 + 423: odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną czynem moralnie nagannym (szkodzenie dobrej sławie konkurenta, niewłaściwe wykorzystanie pozycji); (4) NADUŻYCIE PRAWA PODMIOTOWEGO — KC art. 5: gdy wykonywanie prawa formalnie zgodnego z normą jest moralnie naganne. Polskie cechy: (1) BOGATA TRADYCJA KLAUZUL GENERALNYCH — KC art. 5, 58 § 2, 423: klasyczna polska konstrukcja zachowana z międzywojennego Kodeksu zobowiązań z 1933 r. (przejęta z BGB); (2) ZASADY WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO — pojęcie wprowadzone przez polską doktrynę, oparte na BGB Sittenwidrigkeit, z polską specyfiką; (3) BOGATA KAZUISTYKA SN — klasyczne polskie pytania o granice moralności w obrocie cywilnoprawnym.
Źródło: Iniuria, boni mores, aequitas (rzymskie); pandektystyka XIX w.; BGB §§ 138, 826; ABGB § 1295 ust. 2; Code civil art. 1382; KC 1964 art. 5, 58 § 2, 415
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań