← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3sprzeczność z prawem
ang. unlawfulness
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa cywilnego — sprzeczność określonego zachowania z porządkiem prawnym, stanowiąca przesłankę odpowiedzialności cywilnej (zarówno deliktowej, jak i kontraktowej) oraz ochrony dóbr osobistych. Klasyczne rzymskie pojęcie iniuria — w klasycznym ius civile termin wieloznaczny: (1) szeroko — wszelkie naruszenie prawa, sprzeczność z normą; (2) ściśle — szczególny typ deliktu obejmujący zniewagę i naruszenie nietykalności osoby (Inst. 4.4 pr.: iniuria ex eo dicta est, quod non iure fiat — zniewaga tak nazwana stąd, że nie z prawa się dzieje). Klasyczne rzymskie elementy bezprawności w deliktach: (1) ACTIO LEGIS AQUILIAE — fundamentalna skarga z lex Aquilia (286 r. p.n.e.) za bezprawne wyrządzenie szkody na rzeczy lub niewolniku; iniuria w sensie damnum iniuria datum — szkoda bezprawnie wyrządzona; (2) JUSTYFIKACJE (kontratypy klasyczne) — vis maior, casus, defensio (obrona konieczna), consensus laesi (zgoda poszkodowanego), uprawnione działanie (np. wykonanie wyroku). Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała kategorię Rechtswidrigkeit (bezprawność) jako element samodzielny obok winy (Verschulden). Klasyczna pandektystyczna teoria — F.C. von Savigny, R. von Jhering, A. Wach: bezprawność to obiektywna sprzeczność zachowania z normą prawną, niezależna od subiektywnej winy sprawcy. BGB § 823 — klasyczna niemiecka regulacja deliktu: ust. 1 (kto umyślnie lub w wyniku niedbalstwa bezprawnie narusza życie, ciało, zdrowie, wolność, własność lub inne prawo drugiego, jest mu obowiązany do odszkodowania — klasyczna konstrukcja warstwowa: bezprawne naruszenie + wina); § 826 (Sittenwidrigkeit — bezprawność jako sprzeczność z dobrymi obyczajami). BGB § 276 — wina dłużnika kontraktowego: warunek odpowiedzialności kontraktowej obok bezprawności (niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania). Polski KC 1964 — fundamentalna polska konstrukcja: art. 415 (kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia — klasyczna polska generalna klauzula deliktowa, zawierająca implicite element bezprawności); art. 422 (za szkodę odpowiada również ten, kto inną osobę nakłania albo pomaga jej do wyrządzenia szkody, jak również ten, kto świadomie skorzystał z wyrządzonej drugiemu szkody); art. 24 § 1 (ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne — klasyczna polska konstrukcja domniemania bezprawności w ochronie dóbr osobistych). Polskie konstrukcje bezprawności: (1) BEZPRAWNOŚĆ FORMALNA — sprzeczność z normą prawa stanowionego (ustawą, rozporządzeniem); klasyczne polskie ujęcie wąskie; (2) BEZPRAWNOŚĆ MATERIALNA — szersze ujęcie, obejmujące również zasady współżycia społecznego, dobre obyczaje, klauzule generalne (klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 826); polska doktryna (W. Czachórski, A. Szpunar, Z. Radwański) konsekwentnie operuje tym rozróżnieniem; (3) BEZPRAWNOŚĆ ZANIECHANIA — szczególna kategoria, gdy istnieje obowiązek działania (np. obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa w lokalu — klasyczna polska kazuistyka SN); (4) DOMNIEMANIE BEZPRAWNOŚCI — KC art. 24 § 1 (przy naruszeniu dóbr osobistych ciężar dowodu legalności spoczywa na sprawcy — klasyczna polska konstrukcja chroniąca poszkodowanego). Polskie cechy: (1) BEZPRAWNOŚĆ JAKO PRZESŁANKA NIEZALEŻNA OD WINY — polski KC, wzorem BGB, wymaga zarówno bezprawności (obiektywnej), jak i winy (subiektywnej); różnicowanie umyślnej i nieumyślnej; (2) ZWIĄZEK Z ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ — klasycznej winy (KC art. 415), na zasadzie ryzyka (KC art. 435: za szkodę wyrządzoną przez ruch przedsiębiorstwa wprawianego w ruch siłami przyrody — odpowiedzialność niezależna od winy, ale zachowująca element bezprawności), na zasadzie słuszności (KC art. 428: za szkodę wyrządzoną przez osobę niepoczytalną — sąd może przyznać odszkodowanie z motywów słuszności); (3) ZWIĄZEK Z OCHRONĄ DÓBR OSOBISTYCH — KC art. 24, gdzie domniemanie bezprawności przerzuca ciężar dowodu na sprawcę; (4) ZWIĄZEK Z NIEWAŻNOŚCIĄ CZYNNOŚCI PRAWNEJ — KC art. 58: czynność prawna sprzeczna z ustawą lub zasadami współżycia społecznego jest nieważna (klasyczna polska konstrukcja konsekwencji bezprawności w sferze ważności czynności).
Źródło: Iniuria, lex Aquilia rzymskie; Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący w Królestwie Polskim) — bez odrębnej regulacji; ABGB §§ 1294-1297; BGB §§ 823, 826; KZ 1933 art. 134; KC 1964 art. 415, 423-424
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań
Odpowiedniki zewnętrzne: Q9199859