— Pojęcie i miejsce w systemie. Bezprawność stanowi element struktury przestępstwa polegający na sprzeczności czynu z całym porządkiem prawnym — nie tylko z normą karną, ale i z normami prawa cywilnego, administracyjnego, międzynarodowego. Czyn jest bezprawny, gdy nie zachodzi okoliczność, która znosi tę sprzeczność — tzw. kontratyp (okoliczność wyłączająca bezprawność). Bezprawność karna a ogólna. Klasyczna doktryna (K. Binding, F. v. Liszt) rozróżnia bezprawność karną (sprzeczność z normą karnoprawną) od bezprawności ogólnej (sprzeczności z porządkiem prawnym jako całością). Polska doktryna wieku XX (W. Wolter, A. Zoll) skłania się ku ujęciu jednolitej bezprawności — czyn karalny jest jednocześnie czynem cywilnoprawnie bezprawnym, a wyjątki dotyczą sytuacji szczególnych. Ujęcie to ma znaczenie praktyczne: jeśli czyn jest dozwolony cywilnie (np. obrona konieczna w prawie cywilnym), to z reguły nie może być traktowany jako przestępstwo. Kontratypy ustawowe. Najważniejsze okoliczności wyłączające bezprawność uregulowane w KK 1997: obrona konieczna (art. 25 — odpieranie bezpośredniego, bezprawnego zamachu na dobro chronione prawem); stan wyższej konieczności (art. 26 — poświęcenie dobra dla ratowania innego, gdy nie można uniknąć niebezpieczeństwa); działanie w ramach uprawnień zawodowych (np. lekarz wykonujący zabieg, policjant używający broni); wykonywanie obowiązków (art. 318 — rozkaz wojskowy zgodny z prawem); zgoda dysponenta dobra (volenti non fit iniuria — np. udział w boksie, zabieg medyczny za zgodą pacjenta). Kontratypy pozaustawowe. Polska tradycja doktrynalna uznaje również kontratypy niepisane — wynikające z ogólnych zasad systemu prawa. Należą do nich: działanie w ramach zwyczajów społecznych (klepnięcie po plecach, drobne uszkodzenia ciała w sportach kontaktowych); ryzyko dozwolone (np. nowatorskie operacje medyczne); zwyczajowe karcenie (sporne — coraz silniej kwestionowane w doktrynie końca XX w. zakazującą kar cielesnych wobec dzieci); dziennikarski materiał krytyczny (oparty na prawdzie i interesie publicznym). Ewolucja kodyfikacyjna. KK 1932 (art. 21–25) regulował obronę konieczną, stan wyższej konieczności, rozkaz wojskowy. KK 1969 (art. 22–25) zachowywał podobny układ, dodając m.in. przepis o eksperymencie naukowym. KK 1997 — rozbudowany system kontratypów (art. 25–31), w tym wyraźna regulacja ryzyka dozwolonego (art. 27 — eksperyment poznawczy, leczniczy, techniczny, ekonomiczny). Granice kontratypów ulegają stopniowej liberalizacji w ślad za zmianami społecznymi (np. zniesienie kontratypu karcenia dzieci). Bezprawność a wina. Bezprawność i wina są dwoma odrębnymi elementami struktury przestępstwa — czyn może być bezprawny i niezawiniony (np. działanie osoby niepoczytalnej w obronie koniecznej) albo bezprawny i zawiniony ("klasyczne" przestępstwo). Rozróżnienie to ma znaczenie m.in. dla obrony — można odpierać zamach bezprawny, choć nie zawiniony (np. zamach osoby niepoczytalnej); dla współudziału — pomocnictwo wymaga czynu sprawcy bezprawnego, ale nie wymaga winy sprawcy. Powiązane terminy. Zob. obrona konieczna, stan wyższej konieczności, rozkaz, ryzyko dozwolone, kontratyp, okoliczności wyłączające odpowiedzialność, wina.
Kolekcja: Część ogólna Kodeksu karnego