ang. structure forms of crime
— Pojęcie i miejsce w systemie. Tradycyjna polska doktryna prawa karnego XX w. wyróżnia pięcioelementową strukturę przestępstwa: czyn — znamiona ustawowe — bezprawność — wina — element materialny (społeczne niebezpieczeństwo / społeczna szkodliwość czynu). Każdy element musi zostać udowodniony, aby uznać sprawcę za winnego — brak któregokolwiek wyłącza odpowiedzialność karną. Konstrukcja ta wywodzi się z niemieckiej szkoły klasycznej i była rozwijana w polskiej doktrynie przez M. Cieślaka, K. Buchałę, A. Zolla, W. Woltera. Pierwsze trzy elementy — obiektywne. Czyn (zachowanie świadome i kierowane wolą), znamiona ustawowe (zgodność zachowania z ustawowym opisem typu — Tatbestandsmäßigkeit, np. "zabija człowieka", "zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz"), bezprawność (sprzeczność czynu z porządkiem prawnym — zniesiona przez kontratypy). Te elementy stanowią płaszczyznę obiektywną — ich ustalenie nie wymaga dowodzenia stanu psychicznego sprawcy. Wina — element subiektywny. Wina to czwarty element — psychologiczna (klasyczna) albo normatywna (nowoczesna) podstawa zarzutu osobistego wobec sprawcy. Wymaga: poczytalności (zdolności rozumienia czynu i kierowania postępowaniem); wieku odpowiedzialności karnej; braku okoliczności wyłączających winę (błąd, niemożność postąpienia inaczej). W polskiej doktrynie współczesnej (po reformie KK 1997) dominuje normatywna teoria winy — wina to zarzucalność oparta na normatywnym wymaganiu zgodnego z prawem zachowania. Element materialny — społeczna szkodliwość. Element materialny stanowi specyfikę polskiej tradycji XX w. Wprowadzony jako "społeczne niebezpieczeństwo" w KK 1969 — czyn ma być społecznie niebezpieczny w sensie materialnym, a nie tylko formalnie niezgodny z ustawą. KK 1997 zachowuje element materialny pod nazwą "społecznej szkodliwości czynu" (art. 1 § 2) — "nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma". Funkcja: filtrowanie czynów formalnie zabronionych, ale materialnie nieszkodliwych (np. drobne kradzieże spowodowane okolicznościami szczególnymi, błahe naruszenia formalne). Pięcioelementowa a trzyelementowa konstrukcja. Doktryna niemiecka (K. Roxin, G. Jescheck) tradycyjnie wyróżnia trzy elementy: tatbestand (znamiona) — rechtswidrigkeit (bezprawność) — schuld (wina); czyn jest pojęciem przedstawowym, element materialny rozpływa się w innych elementach. Polska konstrukcja pięcioelementowa wynika z dwóch dodatków — wyodrębnienia czynu jako pierwszego elementu (zamiast traktowania go jako założenie) oraz wyodrębnienia elementu materialnego (element specyficzny dla tradycji socjalistycznej, zachowany w polskim KK 1997). Konsekwencje praktyczne. Pięcioelementowa struktura prowadzi do kolejności badania w postępowaniu karnym: czy doszło do czynu — czy odpowiada znamionom — czy nie zachodzi kontratyp — czy sprawca ponosi winę — czy społeczna szkodliwość jest większa niż znikoma. Brak każdego z tych elementów prowadzi do uniewinnienia (z różnymi konsekwencjami dla powództwa cywilnego o odszkodowanie). Powiązane terminy. Zob. czyn, znamiona przestępstwa, bezprawność, wina, społeczna szkodliwość czynu, społeczne niebezpieczeństwo czynu, formalna definicja przestępstwa, materialna definicja przestępstwa.
Kolekcja: Część ogólna Kodeksu karnego