delikt · czyn karalny · czyn zabroniony
ang. crime
— Pojęcie i miejsce w systemie. Przestępstwo stanowi czyn człowieka, zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w chwili jego popełnienia, bezprawny, zawiniony i społecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy. Definicja obejmuje pięć elementów struktury: czyn, znamiona ustawowego typu, bezprawność, winę, materialny element (społeczna szkodliwość/niebezpieczeństwo). Przestępstwo stanowi przeciwieństwo wykroczenia (zagrożonego niższą sankcją) — granica między nimi ma w prawie polskim charakter formalny (umieszczenie w odrębnym akcie) i materialny (wysokość zagrożenia karą). Klasyfikacja. Przestępstwa dzielą się tradycyjnie na zbrodnie (zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 lat lub surowszą — KK 1997 art. 7 § 2) i występki (zagrożone karą do 3 lat pozbawienia wolności, ograniczenia wolności albo grzywną — art. 7 § 3). KK 1932 wprowadzał trójpodział: zbrodnie, występki, wykroczenia (te ostatnie zostały później osobno skodyfikowane w 1971 r.). KK 1969 zachowywał dwupodział zbrodnia/występek wraz z odrębnym kodeksem wykroczeń. Klasyfikacja jest istotna m.in. dla karalności przygotowania, terminów przedawnienia oraz reguł wymiaru kary. Ewolucja koncepcyjna. Polska doktryna XX w. ujmowała przestępstwo w klasycznym ujęciu (Makarewicz w KK 1932 — przestępstwo jako czyn człowieka zabroniony pod groźbą kary, bezprawny i zawiniony), z silnym akcentem na element subiektywny (zamiar). KK 1969 dodał wyraźnie kategorię społecznego niebezpieczeństwa czynu (art. 1 § 1) jako materialny element przestępstwa — czyn nie stanowił przestępstwa, jeśli stopień jego społecznego niebezpieczeństwa był znikomy. KK 1997 (art. 1 § 2) zastąpił to pojęcie społeczną szkodliwością czynu — pojęciem mniej politycznie obciążonym i bardziej oddającym istotę materialnej oceny czynu. Doktryna o budowie przestępstwa. Trzy klasyczne ujęcia: dwuelementowe (czyn + bezprawność + zawinienie), trójelementowe (czyn + znamiona + wina) oraz pięcioelementowe (czyn + znamiona + bezprawność + wina + społeczna szkodliwość). W polskiej dogmatyce dominuje obecnie ujęcie pięcioelementowe rozwijane przez K. Buchałę i A. Zolla. Każdy z elementów może zostać wyłączony odrębną okolicznością (kontratyp wyłącza bezprawność, niepoczytalność wyłącza winę, znikoma szkodliwość wyłącza materialny element przestępstwa). Powiązane terminy. Zob. czyn, znamiona, bezprawność, wina, społeczna szkodliwość czynu, kontratyp, niepoczytalność, formy popełnienia przestępstwa, formy zjawiskowe, formy stadialne. Dla problematyki habilitacyjnej istotne jest porównanie kategorii społecznego niebezpieczeństwa czynu (k.k. z 1969 r.) i społecznej szkodliwości czynu (k.k. z 1997 r.). Pierwsza — politycznie obciążona, oparta na ideologicznej ocenie czynu w kontekście „interesu państwa socjalistycznego". Druga — neutralna, odzwierciedlająca obiektywną ocenę czynu w kontekście naruszenia dobra prawnego. Materiał habilitacyjny zawiera sprawy, w których sędziowie PRL umarzali postępowania karne ze względu na znikomy stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu wobec działaczy opozycji — i byli za to pociągani do odpowiedzialności dyscyplinarnej.
Kolekcja: Część ogólna Kodeksu karnego