ang. formal definition of an offence
nullum crimen sine lege (lat)
— Pojęcie i miejsce w systemie. Formalna definicja przestępstwa określa przestępstwo wyłącznie przez znamię formalne — sprzeczność z normą prawnokarną (czyn zabroniony pod groźbą kary). Stoi w opozycji do definicji materialnej, która wymaga dodatkowo społecznej szkodliwości czynu. W polskiej tradycji kodyfikacyjnej XX w. obie definicje rywalizowały — KK 1932 stosował podejście formalne (z elementami materialnymi w wymierze kary), KK 1969 — definicję mieszaną materialno-formalną, KK 1997 — wraca do ujęcia formalnego z dodatkiem społecznej szkodliwości jako filtra (art. 1 § 2). Geneza. Definicja formalna wywodzi się z liberalnej tradycji oświeceniowej — C. Beccaria, F. Pagano, później F. v. Liszt — z fundamentalną zasadą nullum crimen sine lege (poena, scripta, certa, praevia). Idea: ochrona obywatela przed arbitralnością władzy — ustawa wyznacza ścisłe granice karalności, sąd nie może ich rozszerzać przez interpretację materialną "nieszkodliwości społecznej". Konstrukcja stanowi gwarancję pewności prawa. KK 1932. Art. 1 KK 1932 — "Odpowiedzialności karnej ulega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia". Konstrukcja czysto formalna — definicja oparta wyłącznie na ustawowym zakazie. Element materialny (społeczne niebezpieczeństwo) nie był wyrażony w przepisie ogólnym — choć mógł być uwzględniany przy wymiarze kary. Konstrukcja zgodna z liberalnymi tradycjami międzywojennymi. Definicja formalna a klauzule generalne. Definicja formalna czysta wyklucza klauzule generalne typu "czyn społecznie szkodliwy". W praktyce systemy prawne łączą formalność (typizowanie czynów) z wąsko zdefiniowanymi klauzulami (np. społeczna szkodliwość znikoma jako filtr). KK 1997 (art. 1) reprezentuje to ujęcie mieszane — "Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia" (§ 1 — formalne) z dodatkiem "Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma" (§ 2 — element materialny jako filtr negatywny). Konsekwencje praktyczne. Definicja formalna wymaga, aby każde znamię typu było wyraźnie określone w ustawie — co stoi u podstaw zasady określoności (nullum crimen sine lege certa). Brak tej określoności (klauzule "czynu społecznie niebezpiecznego", "naruszenia interesów państwa") prowadzi do naruszenia gwarancji konstytucyjnych. Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniach (zwłaszcza P 7/03 — "plotka kawiarniana") konsekwentnie wymaga określoności znamion przestępstwa. Powiązane terminy. Zob. materialna definicja przestępstwa, społeczne niebezpieczeństwo czynu, społeczna szkodliwość czynu, nullum crimen sine lege, elementy struktury przestępstwa, czyn zabroniony. Dla problematyki habilitacyjnej istotne jest porównanie kodyfikacji XX w. K.k. z 1932 r. (art. 1) zawierał czystą definicję formalną — przestępstwo to czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w chwili jego popełnienia. K.k. z 1969 r. (art. 1) wprowadził element materialny — społeczne niebezpieczeństwo czynu. K.k. z 1997 r. (art. 1) zachowuje kombinację — formalną podstawę (zabroniony pod groźbą kary) i materialny element (społeczna szkodliwość). Konstrukcja ta — odzwierciedlająca standardy demokratyczne — stanowi domknięcie polskiej tradycji XX w.
Kolekcja: Część ogólna Kodeksu karnego