ang. material definition of an offence
— Pojęcie i miejsce w systemie. Materialna definicja przestępstwa określa przestępstwo nie tylko przez znamię formalne (sprzeczność z normą prawną), ale przede wszystkim przez znamię materialne — społeczną szkodliwość czynu, godzenie w istotne dobra społeczne. Stoi w opozycji do definicji formalnej. W polskim prawie karnym XX w. dominowała w okresie PRL — pod wpływem doktryny radzieckiej i niemieckiej szkoły materialnej. Geneza. Materialna definicja przestępstwa wywodzi się z dwóch tradycji: niemieckiej szkoły socjologicznej (F. v. Liszt z drugiej fazy twórczości — Marburskie Programowe — z koncepcją Rechtsgut jako interesu chronionego); radzieckiej doktryny prawa karnego ("przestępstwo to czyn społecznie niebezpieczny — godzący w ustrój społeczno-gospodarczy ZSRR" — A. Wyszyński, M. Strogowicz). Polska doktryna PRL recypowała oba ujęcia. KK 1969. Art. 1 KK 1969 — "Odpowiedzialności karnej podlega ten, kto popełnia czyn społecznie niebezpieczny zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia". Konstrukcja materialno-formalna — przestępstwem jest tylko czyn jednocześnie społecznie niebezpieczny i ustawowo zabroniony. Element materialny (społeczne niebezpieczeństwo) zyskał walor pierwszorzędny — czyn formalnie zabroniony, ale społecznie nie niebezpieczny, nie był przestępstwem (sąd mógł umorzyć postępowanie z tego powodu). Funkcja w PRL. W praktyce PRL pojęcie "społecznego niebezpieczeństwa" pełniło podwójną funkcję — z jednej strony jako filtr pozbawiania karalności drobnych naruszeń (funkcja gwarancyjna), z drugiej strony — instrument ideologicznej instrumentalizacji wymiaru sprawiedliwości. Wytyczne Sądu Najwyższego okresowo definiowały "społeczne niebezpieczeństwo" w kategoriach klasowo-politycznych — czyny godzące w ustrój socjalistyczny, własność społeczną, autorytet państwa były z definicji "szczególnie społecznie niebezpieczne". Konstrukcja sprzyjała rozszerzonej kryminalizacji. Krytyka i odejście. Po 1989 r. definicja materialna stała się przedmiotem krytyki — jako naruszenie zasady określoności i gwarancji liberalnego prawa karnego. KK 1997 odszedł od materialno-formalnej konstrukcji, wracając do formalnej definicji z elementem materialnym jako filtrem (art. 1 § 2 — społeczna szkodliwość znikoma jako wyłączenie karalności). Termin "społeczne niebezpieczeństwo" zastąpiony został "społeczną szkodliwością" — z innym akcentem aksjologicznym. Aktualność współczesna. Choć materialna definicja przestępstwa nie obowiązuje w polskim KK 1997, jej elementy przetrwały w pojęciu społecznej szkodliwości czynu (art. 1 § 2). Ponadto materialna ocena przestępstwa pozostaje istotna przy interpretacji znamion (zwłaszcza znamion otwartych typu "szkoda znacznej wartości", "czyn znacznej społecznej szkodliwości"). Konstrukcja ta balansuje między pewnością prawa (definicja formalna) a sprawiedliwością (uwzględnianie wymiaru społecznego czynu). Powiązane terminy. Zob. formalna definicja przestępstwa, społeczne niebezpieczeństwo czynu, społeczna szkodliwość czynu, nullum crimen sine lege, dobro prawne, czyn zabroniony.
Kolekcja: Część ogólna Kodeksu karnego