— Pojęcie i zakres. Nauka o przestępstwie stanowi tę część dogmatyki prawa karnego, która zajmuje się analizą struktury przestępstwa — jego elementami obiektywnymi i subiektywnymi, zasadami przypisania odpowiedzialności, wyłączeniami odpowiedzialności, formami popełnienia. Stanowi jeden z dwóch działów części ogólnej KK obok nauki o karze. Tradycyjnie określana też mianem "część ogólna teorii przestępstwa". Główne kategorie. Nauka o przestępstwie obejmuje analizę: czynu (jako podstawy odpowiedzialności), znamion ustawowego typu (obiektywnych i subiektywnych), bezprawności i kontratypów, winy (umyślności, nieumyślności, niepoczytalności, błędu), strony podmiotowej, podmiotu (kwalifikowanego i powszechnego), form popełnienia (sprawstwo, podżeganie, pomocnictwo), form stadialnych (przygotowanie, usiłowanie, dokonanie), wielości przestępstw (zbieg przepisów i przestępstw, ciąg przestępstw, recydywa). Szkoły dogmatyki XX w. Polska nauka o przestępstwie czerpała z dorobku trzech głównych szkół europejskich: klasycznej (Krzymuski, Makarewicz, Wolter), dogmatyczno-systematycznej w wariantach kauzalistycznym (Liszt-Beling) i finalistycznym (Welzel, recypowany w Polsce przez K. Buchałę), oraz funkcjonalnej (Roxin, Jakobs — recepcja od lat 90.). KK 1969 odzwierciedlał ujęcie kauzalistyczne z silnym akcentem na społeczne niebezpieczeństwo czynu; KK 1997 — finalistyczne z elementami funkcjonalnymi. Spór o budowę przestępstwa. Centralnym sporem polskiej nauki o przestępstwie w XX w. była kwestia, czy bezprawność stanowi samodzielny element przestępstwa obok winy (ujęcie klasyczne, Makarewicz, Wolter), czy też składa się na ogólną ocenę czynu razem z winą (ujęcie nowsze, A. Zoll). Spór ten miał znaczenie praktyczne — m.in. dla problematyki błędu co do okoliczności wyłączającej bezprawność. Powiązane terminy. Zob. przestępstwo, czyn, strona podmiotowa, bezprawność, formy popełnienia przestępstwa, okoliczności wyłączające odpowiedzialność, okoliczności wyłączające karalność, wielość przestępstw. Wybitne postaci polskiej nauki o przestępstwie XX w. Tradycja polskiej nauki o przestępstwie sięga prac Edmunda Krzymuskiego (1851–1928 — twórca pierwszego polskiego podręcznika prawa karnego po unifikacji), Juliusza Makarewicza (1872–1955 — główny autor k.k. z 1932 r., wybitny komentator), Władysława Woltera (1897–1986 — klasyk polskiej dogmatyki, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego). W okresie PRL polską naukę o przestępstwie rozwijali Igor Andrejew, Kazimierz Buchała, Kazimierz Mioduski; w okresie III RP — Andrzej Zoll, Lech Gardocki, Jacek Giezek. Spory dogmatyczne polskiej nauki XX w. Najistotniejsze spory polskiej dogmatyki XX w.: (1) spór o budowę przestępstwa — czy bezprawność jest samodzielnym elementem przestępstwa (Wolter, Makarewicz) czy częścią ogólnej oceny czynu (Zoll); (2) spór o teorię winy — psychologiczna (Wolter) czy normatywna (Buchała); (3) spór o znaczenie społecznego niebezpieczeństwa czynu — czy stanowi element definicyjny przestępstwa (k.k. z 1969 r.), czy tylko dyrektywę wymiaru kary (k.k. z 1997 r.). Spory te miały znaczenie nie tylko teoretyczne, ale i praktyczne — wpływały na konstrukcję kolejnych kodeksów karnych XX w.
Kolekcja: Część ogólna Kodeksu karnego