— Pojęcie i miejsce w systemie. Strona podmiotowa stanowi psychiczny element struktury przestępstwa — opisuje wewnętrzny stosunek sprawcy do popełnianego czynu zabronionego. Polskie prawo karne XX w. konsekwentnie wymaga, aby sprawca obejmował świadomością albo przewidywał skutki swojego zachowania — zasada nullum crimen sine culpa. Strona podmiotowa rozdziela przestępstwa umyślne i nieumyślne, a w obrębie umyślnych — zamiar bezpośredni i ewentualny. Umyślność i jej formy. KK 1997 (art. 9 § 1) — "Czyn zabroniony popełniony jest umyślnie, jeżeli sprawca ma zamiar jego popełnienia, to jest chce go popełnić albo przewidując możliwość jego popełnienia, na to się godzi". Zamiar bezpośredni (dolus directus) — sprawca chce popełnić czyn; zamiar ewentualny (dolus eventualis) — sprawca przewiduje możliwość, ale na nią się godzi (akceptuje). Wyróżnia się także zamiar nagły (subito) i z premedytacją (deliberatio) — z konsekwencjami dla wymiaru kary i kwalifikacji. KK 1932 i KK 1969 zawierały analogiczne ujęcia, choć z różnicami terminologicznymi. Nieumyślność. KK 1997 (art. 9 § 2) — "Czyn zabroniony popełniony jest nieumyślnie, jeżeli sprawca nie mając zamiaru jego popełnienia, popełnia go jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał albo mógł przewidzieć". Wyróżnia się lekkomyślność (sprawca przewiduje, ale lekkomyślnie zakłada uniknięcie skutku — np. przekraczanie prędkości w przekonaniu, że nie spowoduje wypadku) i niedbalstwo (sprawca nie przewiduje, choć powinien był przewidzieć — np. lekarz, który nie sprawdził dokumentacji pacjenta). Wina mieszana. Pewne typy przestępstw mają konstrukcję winy mieszanej (culpa dolo exorta) — czyn umyślny prowadzi do nieumyślnego skutku kwalifikującego (np. zabicie człowieka będące następstwem ciężkiego uszczerbku zadanego umyślnie — art. 156 § 3 KK 1997). Sprawca obejmuje umyślnością jeden element (uszczerbek), skutek dalszy (śmierć) — nieumyślnością. Karalność za umyślność i nieumyślność. Zasada — przestępstwo jest karalne tylko za umyślność, chyba że przepis wyraźnie przewiduje również odpowiedzialność za nieumyślność (KK 1997 art. 8). Ta zasada określoności chroni przed nieoczekiwaną odpowiedzialnością — typy nieumyślne są zawsze wskazane wyraźnie (np. zabójstwo nieumyślne — art. 155, spowodowanie wypadku — art. 177). W II RP zasada ta była jeszcze surowsza — bardzo wąski katalog przestępstw nieumyślnych. Pobudka i motyw. Pojęcia pobudki (np. zysk, zazdrość, zemsta) i motywu (np. ideowy, polityczny, religijny) nie są elementami strony podmiotowej w technicznym sensie, ale mogą być znamionami kwalifikującymi typ (zabójstwo ze szczególnym okrucieństwem, w celu uzyskania korzyści majątkowej) lub okolicznościami obciążającymi przy wymiarze kary (KK 1997 art. 53 § 2). Powiązane terminy. Zob. umyślność, nieumyślność, zamiar bezpośredni, zamiar ewentualny, lekkomyślność, niedbalstwo, wina, wina mieszana.
Kolekcja: Część ogólna Kodeksu karnego