— Pojęcie i miejsce w systemie. Formy popełnienia przestępstwa (formy zjawiskowe) to różne sposoby udziału w czynie zabronionym przez kilka osób lub przez jedną osobę kierującą działaniem innej. Polskie prawo karne XX w. konsekwentnie wyróżnia: sprawstwo (samodzielne, kierownicze, polecające), współsprawstwo, podżeganie i pomocnictwo. Konstrukcje te decydują o granicach odpowiedzialności osób uczestniczących w przestępstwie w różnych rolach. Sprawstwo — formy. KK 1997 (art. 18 § 1) wyróżnia cztery formy sprawstwa: sprawstwo wykonawcze ("kto wykonuje czyn zabroniony sam"); sprawstwo kierownicze ("kto kieruje wykonaniem czynu zabronionego przez inną osobę"); sprawstwo polecające ("wydając polecenie wykonania czynu osobie uzależnionej"); współsprawstwo ("sam albo wspólnie i w porozumieniu z inną osobą"). Sprawstwo kierownicze i polecające to konstrukcje wprowadzone w KK 1997 — odpowiadające specyfice przestępczości zorganizowanej, gdzie organizator często sam nie wykonuje czynu. KK 1932 i KK 1969 nie znały tej dystynkcji, operowały tylko sprawstwem wykonawczym. Współsprawstwo. Współsprawcą jest ten, kto razem z innymi wykonuje czyn w wykonaniu wspólnego planu (porozumienie, choćby dorozumiane). W polskiej tradycji "teorii materialno-obiektywnej" (recypowanej w doktrynie współczesnej) — współsprawca musi wnosić znaczący wkład do wykonania czynu, nie tylko pomagać. Przykład klasyczny: w napadzie rabunkowym współsprawcami są zarówno ten, kto trzyma broń, jak i ten, kto zabiera mienie — choć technicznie pojęcia czynu wykonują różne fragmenty. Ten, kto stoi na czatach — w zależności od stopnia zaangażowania — może być współsprawcą lub pomocnikiem. Podżeganie. KK 1997 (art. 18 § 2) — "Odpowiada za podżeganie, kto chcąc, aby inna osoba popełniła czyn zabroniony, nakłania ją do tego". Kluczowe znamiona: chęć (zamiar bezpośredni — podżegacz musi chcieć, aby drugi popełnił czyn), nakłanianie (oddziaływanie na wolę — sugerowanie, namowa, prośba, groźba, obietnica zapłaty), inna osoba (która sama dotąd nie miała zamiaru popełnić czynu). Podżegacz odpowiada w granicach tego, co podżegany faktycznie uczynił (lub usiłował uczynić) — jeśli nakłaniany odmówił, podżegacz odpowiada za usiłowanie podżegania (art. 22 KK 1997). Pomocnictwo. KK 1997 (art. 18 § 3) — "Odpowiada za pomocnictwo, kto w zamiarze, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, swoim zachowaniem ułatwia jego popełnienie". Pomocnictwo może być psychiczne (rada, informacja, dodanie odwagi) albo fizyczne (dostarczenie narzędzia, środka transportu, miejsca). W przeciwieństwie do podżegania nie wymaga oddziaływania na wolę sprawcy — sprawca już ma zamiar, pomocnik tylko ułatwia mu wykonanie. Sankcja za pomocnictwo zwykle łagodniejsza niż za sprawstwo (art. 19 § 2). Inne pokrewne konstrukcje. Polska tradycja zna również specjalne formy: prowokowanie do przestępstwa (sprzedaż przez tajnych funkcjonariuszy — kontrowersje doktrynalne); przestępstwo łańcuchowe (np. paserstwo wielokrotne); udział w związku przestępczym (forma samodzielnego typu — art. 258 KK 1997, niezależna od konkretnych przestępstw popełnionych przez związek). Powiązane terminy. Zob. sprawstwo, współsprawstwo, podżeganie, pomocnictwo, sprawstwo kierownicze, sprawstwo polecające, formy przestępstwa, podżegacz, pomocnik.
Kolekcja: Część ogólna Kodeksu karnego