ang. forms of offence/crime
— Pojęcie i miejsce w systemie. Formy przestępstwa (postaci stadialne) określają etap, na którym zatrzymał się proces popełnienia czynu zabronionego — od abstrakcyjnego zamiaru po dokonanie. Polskie prawo karne XX w. wyróżnia trzy podstawowe formy: przygotowanie, usiłowanie, dokonanie. Każda ma własny reżim odpowiedzialności — przygotowanie karalne tylko wyjątkowo, usiłowanie z reguły, dokonanie zawsze. Przygotowanie. KK 1997 (art. 16 § 1) — "Przygotowanie zachodzi wtedy, gdy sprawca w celu popełnienia czynu zabronionego podejmuje czynności mające stworzyć warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego bezpośrednio do jego dokonania, w szczególności w tymże celu wchodzi w porozumienie z inną osobą, uzyskuje lub przysposabia środki, zbiera informacje lub sporządza plan działania". Przygotowanie jest karalne tylko gdy ustawa wyraźnie tak stanowi (art. 16 § 2) — np. przygotowanie do zabójstwa (art. 148 § 5), do przestępstwa przeciwko pokojowi i ludzkości (art. 117–119), do fałszowania pieniędzy (art. 310 § 4). Tak wąski katalog wynika z trudności dowodowych — przygotowanie jest łatwo mylone z planowaniem nieuchwytnym. Usiłowanie. KK 1997 (art. 13 § 1) — "Odpowiada za usiłowanie, kto w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem zmierza bezpośrednio do jego dokonania, które jednak nie następuje". Trzy znamiona: zamiar popełnienia, zachowanie zmierzające bezpośrednio (czynność wykonawcza, a nie tylko przygotowawcza), brak dokonania. Usiłowanie jest karalne za każde przestępstwo umyślne (chyba że ustawa wyraźnie wyłącza). Sankcja — w granicach kary za dokonanie (art. 14 § 1), z możliwością nadzwyczajnego złagodzenia. Usiłowanie udolne i nieudolne. KK 1997 (art. 13 § 2) — usiłowanie nieudolne — gdy z przyczyn obiektywnych (brak przedmiotu, brak nadającego się środka) dokonanie było niemożliwe. Sprawca odpowiada za nieudolne usiłowanie, ale z możliwością odstąpienia od wymierzenia kary (art. 14 § 2). Usiłowanie udolne — gdy dokonanie było obiektywnie możliwe, ale nie nastąpiło z innych przyczyn (odwet ofiary, interwencja świadka, ucieczka sprawcy). Dokonanie. Sprawca dokonuje czynu, gdy spełnia wszystkie znamiona ustawowe typu — zarówno strony przedmiotowej, jak i podmiotowej. Czas dokonania ma znaczenie m.in. dla ustalenia ustawy obowiązującej, dla terminów przedawnienia, dla obliczania wieku odpowiedzialności karnej. Przy przestępstwach skutkowych dokonanie wymaga nastąpienia skutku (zgon ofiary, uszczuplenie podatku, naruszenie integralności cielesnej); przy formalnych — wykonania czynności (np. składanie fałszywych zeznań, posiadanie broni). Czynne porzucenie. KK 1997 (art. 15) — sprawca, który dobrowolnie odstąpił od dokonania albo zapobiegł skutkowi, nie podlega karze za usiłowanie (czynne porzucenie usiłowania). Konstrukcja ta służy polityce kryminalnej — zachęca sprawców do rezygnacji z dokonania. Wymaga dobrowolności — odstąpienie z lęku przed wykryciem nie jest dobrowolne. Analogicznie — przy przygotowaniu (art. 17 KK 1997), gdy sprawca ujawni wspólników i okoliczności, może uniknąć kary. Powiązane terminy. Zob. przygotowanie, usiłowanie, dokonanie, czynne porzucenie, usiłowanie udolne, usiłowanie nieudolne, formy popełnienia przestępstwa.
Kolekcja: Część ogólna Kodeksu karnego