instigator · nakłaniający
ang. abetter
— Pojęcie i miejsce w systemie. Pojęcie podmiotowe oznaczające osobę dopuszczającą się podżegania — formy zjawiskowej polegającej na nakłanianiu innej osoby do popełnienia czynu zabronionego. W kontekście prawa wykroczeń podżegacz odpowiada za podżeganie do wykroczenia w granicach przewidzianych w KW (art. 12). Specyfika prawa wykroczeń. KW 1971 — art. 12 — przewiduje, że odpowiedzialności podlega każdy, kto innego nakłania do popełnienia wykroczenia. Karalność ograniczona jest jednak do przypadków wyraźnie wskazanych w przepisie szczególnym (zasada wyraźności penalizacji). Odróżnia to prawo wykroczeń od prawa karnego powszechnego, gdzie podżeganie jest karalne bez konieczności wyraźnego wskazania (KK 1997 art. 18 § 2). Sankcja. Podżegacz odpowiada w granicach kary przewidzianej za samo wykroczenie. Może zostać ukarany niezależnie od skuteczności podżegania — także wtedy, gdy osoba nakłaniana ostatecznie nie popełniła wykroczenia. Konstrukcja podobna do tej w KK, ale w prawie wykroczeń stosowana znacznie rzadziej. Powiązane terminy. Zob. pomocnik, podżeganie, sprawca, wykroczenie. Geneza pojęcia. Konstrukcja podżegania wywodzi się z tradycji karnistycznej XIX w. (niemiecka Anstiftung, francuska instigation), wprowadzona do prawa polskiego przez kodyfikację dwudziestolecia międzywojennego. W odróżnieniu od pomocnictwa, podżeganie wymaga wzbudzenia zamiaru popełnienia czynu — sprawca po zachęcie podżegacza podejmuje decyzję, której wcześniej nie miał. Konstrukcja w kodeksach karnych. Kodeks karny z 1932 r. (art. 26) — podżegacz to ten, kto innego nakłania do popełnienia czynu zabronionego. Kodeks karny z 1969 r. (art. 18) zachował konstrukcję, modyfikując redakcję. Kodeks karny z 1997 r. (art. 18 § 2) zamknął rozwój pojęcia w XX w., ustanawiając pełną karalność podżegania bez konieczności realizacji czynu przez sprawcę głównego (zasada usiłowanego podżegania — art. 22 § 1 k.k. z 1997 r.). Podżeganie w prawie wykroczeń. Kodeks wykroczeń z 20 V 1971 r. (art. 12) — odpowiedzialności podlega każdy, kto innego nakłania do popełnienia wykroczenia, ale karalność jest ograniczona do wypadków wyraźnie wskazanych w przepisie szczególnym (zasada wyraźności penalizacji). Konstrukcja ta różni się zasadniczo od prawa karnego powszechnego i odzwierciedla łagodniejszą koncepcję ścigania form zjawiskowych w prawie wykroczeń. Praktyka. W prawie karnym powszechnym podżeganie jest stosunkowo rzadkim zarzutem — wynika to z trudności dowodowych (udowodnienie wzbudzenia zamiaru wymaga rekonstrukcji procesu motywacyjnego sprawcy). Materiał habilitacyjny zawiera sprawy z lat 70.–80., w których zarzut podżegania wobec wykroczeń politycznych — głównie nielegalnych zgromadzeń, propagandy antypaństwowej — był kwalifikowany szeroko jako instrument represji wobec liderów opozycji. Powiązane terminy: „pomocnik", „podżeganie", „sprawca", „wykroczenie", „formy zjawiskowe", „usiłowane podżeganie".
Kolekcja: Prawo wykroczeń