← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5acquisitio hereditatis per fiscum · Erbfolge des Staates
ang. acquisition of inheritance by the State
— Wejście państwa w prawa i obowiązki spadkowe w razie braku innych spadkobierców — klasyczna konstrukcja bona vacantia (rzeczy bezpańskie). Klasyczne rzymskie pojęcie bona vacantia — majątek pozostały bez spadkobierców (gdy brak heredes ustawowych ani testamentowych); klasyczna rzymska zasada: bona vacantia przypadały fiscus (skarbowi cesarskiemu) jako dziedzic ostateczny; podstawa prawna: konstytucja Augusta (lex Iulia et Papia Poppaea, 18 r. p.n.e./9 r. n.e.) i późniejsze konstytucje cesarskie. Klasyczna pandektystyczna doktryna: państwo jako Subsidiarerbe (spadkobierca pomocniczy) lub Letzterbe (ostatni spadkobierca) — wstępuje w prawa i obowiązki dziedziczenia po wyczerpaniu wszystkich innych kategorii spadkobierców. BGB § 1936 — gesetzliche Erbfolge des Fiskus: wenn weder Verwandte noch Ehegatte vorhanden sind, ist Erbe der Fiskus desjenigen Bundeslandes, in dem der Erblasser zur Zeit des Erbfalls seinen letzten Wohnsitz hatte (gdy nie ma krewnych ani małżonka, dziedzicem jest skarb tego kraju związkowego, w którym spadkodawca miał ostatnie miejsce zamieszkania w chwili otwarcia spadku); klasyczna niemiecka konstrukcja oparta na zasadzie domicylu. Code civil — succession en déshérence: l'État dziedziczy w razie braku innych spadkobierców. KC 1964 art. 935 § 3 (w brzmieniu pierwotnym) — fundamentalna polska regulacja: w braku małżonka spadkodawcy oraz jego krewnych powołanych do dziedziczenia spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu. Polskie cechy nabycia spadku przez państwo (Skarb Państwa): (1) OBLIGATORYJNE NABYCIE — KC art. 1023 (w brzmieniu pierwotnym) — Skarb Państwa nie może odrzucić spadku i uważa się go za przyjmującego z dobrodziejstwem inwentarza (ograniczona odpowiedzialność do wartości stanu czynnego); klasyczna konstrukcja chroniąca przed pozostawieniem majątku bez spadkobiercy; (2) DOMYŚLNE PRZYJĘCIE Z DOBRODZIEJSTWEM INWENTARZA — KC art. 1031 § 2 — odpowiedzialność ograniczona do wartości aktywów spadku; chroni budżet państwa przed nieograniczoną odpowiedzialnością za nieznane długi; (4) STWIERDZENIE NABYCIA SPADKU — postępowanie sądowe lub notarialne jak dla zwykłych spadkobierców; często prowadzone przez prokuratora rejonowego z urzędu lub przez Skarb Państwa po zgłoszeniu się; (5) ZARZĄD MAJĄTKIEM — Skarb Państwa zarządza spadkiem przez właściwe organy (zazwyczaj właściwe ministerstwo lub starosta jako jednostka terenowa Skarbu Państwa); (6) WIELOKROTNE NIETRWAŁE PRZYDZIAŁY — gdy spadek jest zadłużony i wartość pasywów przekracza aktywa, postępowanie często kończy się formalnym oznaczeniem braku stanu czynnego — de facto rezygnacja z faktycznego zarządu. Praktyczne polskie kazuistyka: (1) SPADKI SAMOTNYCH SENIORÓW BEZ KREWNYCH — najczęstsza sytuacja: starsza osoba bez dzieci, rodzeństwa, dziadków, dziadkostwa — Skarb Państwa nabywa spadek; (2) SPADKI Z ZAGRANICY — obywatele polscy zmarli zagranicą bez rodziny w Polsce — Skarb Państwa nabywa spadek (z możliwością uznania spadku przez polskie przedstawicielstwo dyplomatyczne); (3) SPADKI ODRZUCONE PRZEZ WSZYSTKICH SPADKOBIERCÓW USTAWOWYCH — gdy wszyscy ustawowi spadkobiercy odrzucili spadek z powodu zadłużenia, Skarb Państwa zostaje ostatecznym spadkobiercą (z ograniczoną odpowiedzialnością); (4) MAJĄTKI POOPUSZCZONE — nieruchomości pozbawione właścicieli, znane od PRL (tzw. mienie opuszczone) — szczególny reżim zakwalifikowany jako spadek przejęty przez państwo.
Źródło: Bona vacantia, lex Iulia et Papia Poppaea (18 r. p.n.e./9 r. n.e.) (rzymskie); pandektystyka (Subsidiarerbe, Fiskuserbschaft); BGB § 1936; Code civil — succession en déshérence; KC 1964 art. 935 § 3 i 1023 (w brzmieniu pierwotnym), 1031 § 2
Kolekcja: prawo spadkowe