← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5obiectum antichresis · Antichresegegenstand
ang. object of antichresis
— Zazwyczaj nieruchomość oddana wierzycielowi do korzystania celem zaspokojenia wierzytelności z pożytków. Klasyczne rzymskie pojęcie antichresis dotyczyło głównie nieruchomości — gruntów rolnych z plonami, gruntów miejskich z czynszami z najmu, lasów z pożytkami leśnymi, sadów z owocami. Klasyczne rzymskie wymagania przedmiotu antychrezy: (1) NIERUCHOMOŚĆ — preferowana ze względu na trwałość pożytków (płody rolne, czynsze, owoce); (2) RZECZ PŁODNA — przynosząca pożytki naturalne lub cywilne, których wartość pokrywa choćby częściowo odsetki od długu; (3) RZECZ ZBYWALNA — w razie niezapłacenia długu wierzyciel musiał móc sprzedać rzecz; (4) RZECZ NIEZNISZCZALNA NORMALNIE — żeby nie ulegała uszczerbkowi substancji w trakcie pobierania pożytków. Wyłączenia rzymskie: rzeczy ruchome jednorazowe (zużywalne — pieniądze, zboże w ziarnie); rzeczy niezbywalne; rzeczy publiczne; rzeczy sakralne. Pandektystyka XIX w. zachowała te zasady jako Gegenstand der Antichrese. Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący w Królestwie Polskim obok Code Napoléon) art. 2085 — l'antichrèse ne peut être constituée que sur des immeubles (antychreza może być ustanowiona tylko na nieruchomościach — wyłączenie ruchomości jako klasyczne). § 1372 ABGB uznawał za bezskuteczne przyznanie wierzycielowi korzystania z pożytków przedmiotu zastawu, wykluczając tym samym skuteczną antychrezę w prawie austriackim (Galicja). BGB — antychreza zniesiona z 1900 r., ale jeśli analogicznie analizować Reallast (ciężary realne) — przedmiotem zazwyczaj nieruchomości. Polski historyczny reżim: w XIX-wiecznym prawie Królestwa Polskiego (Kodeks Napoleona) i Galicji (gdzie jednak § 1372 ABGB wyłączał skuteczność klauzuli antychretycznej) — antychreza na nieruchomościach przede wszystkim w reżimie Code Napoléon: (1) GRUNTY ROLNE — z czynszem dzierżawnym lub plonami jako pożytkami; (2) GRUNTY MIEJSKIE Z BUDYNKAMI — z czynszami z najmu; (3) LASY — z pożytkami leśnymi (drzewo, owoce leśne); (4) SADY I WINNICE — z owocami i innymi płodami. Klasyczne polskie XIX-wieczne praktyki: bank ziemski lub żydowski wierzyciel udzielał kredytu szlachcicowi pod zastaw majątku ziemskiego, którym następnie zarządzał aż do spłaty długu — pożytki z gospodarstwa pokrywały odsetki, a niekiedy także stopniową spłatę kapitału. Charakterystyczne dla projektu IURA: antychreza w polskim prawie ziemskim XIX w. — instrument finansowania kredytów hipotecznych w sytuacji niewypłacalności bezpośredniej dłużnika; po reformach uwłaszczeniowych (1864 r. dla Królestwa Polskiego) i przekształceniach gospodarczych XX w. — instytucja stopniowo wycofywana z polskiej praktyki obrotowej. Współczesny polski odpowiednik: praktyczne zastosowania antychrezy mogą być częściowo zastąpione przez kombinację hipoteki + dzierżawy nieruchomości na rzecz wierzyciela (z umownym mechanizmem rozliczenia pożytków), choć nie jest to formalnie antychreza w klasycznym sensie.
Źródło: Antichresis (rzymska); pandektystyka; Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący w Królestwie Polskim obok Code Napoléon) art. 2085; § 1372 ABGB (wyłączenie klauzuli antychretycznej w Galicji); Kodeks Napoleona Księstwa Warszawskiego; ABGB w Galicji
Kolekcja: prawo rzeczowe