← Prawo cywilne XIX i XX wieku

antychreza

antichresis

ang. antichresis

antichresis / antichrèse / Antichrese (łaciński; francuski; niemiecki)

— Klasyczna instytucja zabezpieczenia rzeczowego, w której wierzyciel przejmuje władanie nieruchomością dłużnika i pobiera jej pożytki, zaliczane na poczet odsetek i długu — klasyczna konstrukcja oparta na klasycznym ius civile antichresis, w polskim KC z 1964 r. nie zachowana. Klasyczna rzymska antichresis (gr. ἀντίχρησις — "przeciw-używanie") — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile poklasycznego, klasyczna pretorska konstrukcja oparta na ius gentium i prawie greckim; klasyczna fundamentalna kategoria klasycznego prawa rzymskiego po II w. Klasyczne rzymskie pochodzenie antychrezy: (1) GRECKIE POCHODZENIE — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile poklasycznego, pochodząca z greckiej praktyki zabezpieczeń kredytowych; (2) RZYMSKA RECEPCJA — klasyczna pretorska konstrukcja recepcyjna w II w., rozszerzona w prawie poklasycznym; (3) JUSTYNIAŃSKA KODYFIKACJA — klasyczne ius civile justyniańskie zachowało antychrezę w klasycznej formie (tytuły Codex 4.32 De usuris oraz 8.27–28 De pignoribus et hypothecis); klasyczna fundamentalna konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie cechy antychrezy: (1) ZABEZPIECZENIE RZECZOWE — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, klasyczna pretorska konstrukcja chroniąca wierzyciela; (2) PRZEKAZANIE WŁADANIA RZECZĄ — klasyczna fundamentalna cecha, w odróżnieniu od hipoteki (gdzie posiadanie pozostaje przy dłużniku); klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile; (3) ZALICZANIE POŻYTKÓW — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, pożytki naliczane na poczet odsetek i długu; klasyczna fundamentalna funkcja antychrezy; (4) AKCESORYJNOŚĆ — klasyczna pretorska konstrukcja, antychreza jest akcesoryjna do wierzytelności zabezpieczonej; (5) ZWROT RZECZY PO ZASPOKOJENIU — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, w razie zaspokojenia wierzytelności rzeczy zwracana dłużnikowi. Klasyczne rzymskie rodzaje antychrezy: (1) ANTICHRESIS PROPRIE DICTA — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, "właściwa" antychreza, w której pożytki ściśle zaliczane na poczet długu; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (2) ANTICHRESIS COMPENSATORIA — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile poklasycznego, "kompensacyjna" antychreza, w której pożytki kompensują odsetki, ale nie zwiększają zaspokojenia kapitału. Klasyczne rzymskie zastosowania: (1) ZABEZPIECZENIE POŻYCZEK — klasyczne polskie zastosowanie, klasyczna pretorska konstrukcja kredytowa; (2) UMOWY ROLNICZE — klasyczne zastosowanie, gdzie wierzyciel przejmował uprawę gruntu dłużnika; (3) UMOWY MIESZKANIOWE — klasyczne zastosowanie, gdzie wierzyciel przejmował dom dłużnika. Klasyczne ius commune i prawo średniowieczne zachowały antychrezę jako klasyczną fundamentalną konstrukcję, klasyczna recepcyjna kategoria w europejskich systemach prawnych. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesny system antychrezy: (1) DOKTRYNA NIEMIECKA — niemiecka pandektystyka dyskutowała znaczenie antychrezy jako oddzielnej konstrukcji; ostatecznie BGB nie zachował antychrezy w klasycznej formie, zastępując ją przez Nutzungspfand (zastaw użytkowy, BGB § 1213 — zastaw użytkowy na rzeczy ruchomej, nie zaś klasyczna antychreza nieruchomości); klasyczna pandektystyczna konstrukcja niemieckiej recepcji; (2) DOKTRYNA AUSTRIACKA — ABGB §§ 1372-1374 nie zachował antychrezy; przeciwnie, § 1372 ABGB stanowił, że umowa przyznająca wierzycielowi użytkowanie pożytków zastawionej rzeczy nie wywołuje skutku prawnego (zakaz klauzuli antychretycznej); klasyczna austriacka konstrukcja wykluczająca antychrezę; (3) DOKTRYNA FRANCUSKA — antichrèse, klasyczna francuska konstrukcja Code civil art. 2085-2091; klasyczna fundamentalna kategoria zachowana we francuskim prawie cywilnym. Code civil 1804 r. art. 2085-2091 — francuska regulacja: l'antichrèse est un contrat par lequel le créancier acquiert la faculté de percevoir les fruits de l'immeuble du débiteur, à la charge de les imputer annuellement sur les intérêts, s'il lui en est dû, et ensuite sur le capital de sa créance — antychreza jest umową, na podstawie której wierzyciel uzyskuje uprawnienie do pobierania pożytków z nieruchomości dłużnika z obowiązkiem zaliczania ich corocznie na poczet odsetek (jeżeli są należne) i następnie na poczet kapitału wierzytelności; klasyczna francuska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile. ABGB §§ 1371-1372 — austriacka regulacja: ABGB nie utrzymywał antychrezy; § 1372 pozbawiał skutku prawnego umowę przyznającą wierzycielowi używanie i pobieranie pożytków z przedmiotu zastawu (zakaz klauzuli antychretycznej). BGB nie zawiera regulacji antychrezy w klasycznej formie; klasyczna konstrukcja niemieckiej recepcji zastąpiła ją przez Nutzungspfand (zastaw użytkowy, BGB § 1213): klasyczna pandektystyczna konstrukcja, w której zastawnik może pobierać pożytki rzeczy zastawionej. Polski Kodeks cywilny — fundamentalna polska regulacja: KC z 23 IV 1964 r. nie zna instytucji antychrezy, klasyczna polska konstrukcja eliminująca historyczną instytucję; (1) HISTORYCZNE ZASTOSOWANIE W POLSCE — antychreza była znana głównie w zaborze rosyjskim (Kongresówka) na podstawie KCKP (Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego z 1825 r.), opartego na Code civil; klasyczna polska konstrukcja prawnohistoryczna; (2) PODSTAWA W KRÓLESTWIE POLSKIM — art. 2085-2091 (to numeracja Code Napoléon, a nie przepisy KCKP; Księgi II i III Kodeksu Napoleona obowiązywały w Królestwie obok KCKP z 1825 r.), klasyczna polska konstrukcja Kongresówki; (3) UNIFIKACJA Z 1946 R. — klasyczna polska reforma unifikacyjna, dekret z 11 X 1946 r. — Prawo rzeczowe nie utrzymało antychrezy; klasyczna polska konstrukcja eliminująca; (4) KODEKS CYWILNY Z 23 IV 1964 R. — kodyfikacja, która nie utrzymała antychrezy, klasyczna polska konstrukcja eliminująca historyczną instytucję; (5) POLSKI SUBSTYTUT FUNKCJONALNY — KC art. 319 (zastaw na prawach), UKWH (hipoteka): klasyczne polskie konstrukcje zastępcze. Polska konstrukcja historycznego znoszenia antychrezy: (1) UNIFIKACJA Z 1946 R. — dekret z 11 X 1946 r. — Prawo rzeczowe (od 1 I 1947 r.): klasyczna polska reforma fundamentalna, eliminująca antychrezę; (2) KC Z 23 IV 1964 R. — klasyczna polska kodyfikacja, brak antychrezy; (3) WSPÓŁCZESNA NIEZNAJOMOŚĆ — klasyczna polska konstrukcja, antychreza jako instytucja historyczna nieznana współczesnemu prawu polskiemu. Polskie historyczne znaczenie antychrezy: (1) PRAWO STAROŻYTNE I ŚREDNIOWIECZNE — klasyczna konstrukcja w prawie polskim, oparta na ius commune; klasyczne polskie zastosowanie historyczne; (2) OKRES MIĘDZYWOJENNY — klasyczna polska konstrukcja zachowana w prawach dzielnicowych: (a) W ZABORZE ROSYJSKIM (KONGRESÓWKA) — antychreza na podstawie Code Napoléon art. 2085-2091 (numeracja Code Napoléon, nie KCKP); klasyczna polska konstrukcja Kongresówki; (b) W ZABORZE AUSTRIACKIM (GALICJA) — brak antychrezy; § 1372 ABGB pozbawiał skutku prawnego klauzulę antychretyczną; (c) W ZABORZE PRUSKIM — brak klasycznej antychrezy, klasyczna pandektystyczna konstrukcja zastąpiona przez Nutzungspfand BGB § 1213; (3) UNIFIKACJA Z 1946 R. — klasyczna polska reforma unifikacyjna, eliminująca dzielnicowe konstrukcje antychretyczne. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) BRAK INSTYTUCJI W KC — klasyczna polska konstrukcja; w odróżnieniu od Code civil (który antychrezę reguluje), a zarazem podobnie do ABGB §§ 1372-1374, który klauzulę antychretyczną wyklucza; (2) PODOBNA DO BGB ELIMINACJA KLASYCZNEJ FORMY — klasyczne pandektystyczne konstrukcje niemieckie i polskie; (3) SUBSTYTUT W FORMIE ZASTAWU — KC art. 306 i n.: klasyczne polskie konstrukcje zastępcze; (4) SUBSTYTUT W FORMIE HIPOTEKI — UKWH z 6 VII 1982 r.: klasyczna polska konstrukcja kompleksowa zabezpieczenia rzeczowego. Polskie cechy: (1) BRAK INSTYTUCJI W KC — klasyczna polska konstrukcja eliminująca historyczną instytucję; (2) HISTORYCZNE ZNACZENIE — klasyczna polska konstrukcja zachowana w prawach dzielnicowych do 1946 r.; (3) ZNIESIENIE PRZEZ DEKRET Z 1946 R. — klasyczna polska reforma fundamentalna; (4) SUBSTYTUTY FUNKCJONALNE — zastaw, hipoteka; klasyczne polskie konstrukcje; (5) FUNDAMENTALNE REFORMY — dekret z 11 X 1946 r. — Prawo rzeczowe (od 1 I 1947 r.), KC z 23 IV 1964 r. (oryginalna kodyfikacja bez antychrezy); klasyczne polskie reformy.

Źródło: Code Napoléon art. 2085-2091; ABGB §§ 1372-1374 (§ 1372 — zakaz klauzuli antychretycznej); BGB § 1213 (zastaw użytkowy na rzeczy ruchomej)

Kolekcja: prawo rzeczowe

Odpowiedniki zewnętrzne: Q574981

Otwórz w eksploratorze grafowym →