← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5compensatio fructuum et usurarum · Abrechnung der Früchte und Zinsen
ang. settlement of fruits and interest
— Mechanizm kompensacji w antychrezie: pożytki pokrywają odsetki i dług; wymaga rachunku między stronami. Klasyczne rzymskie rozliczenie antychrezy oparte na zasadzie compensatio (potrącenia): pożytki naturalne i cywilne zaliczane były najpierw na odsetki, następnie na kapitał. Klasyczne rzymskie reguły rozliczeniowe: (1) ZALICZENIE NA ODSETKI — w pierwszej kolejności pożytki pokrywały odsetki bieżące za okres pobierania; (2) ZALICZENIE NA KAPITAŁ — nadwyżka pożytków po pokryciu odsetek (jeśli była) zaliczana na zmniejszenie kapitału głównego (w niektórych typach antychrezy — z umowną klauzulą antichresis cum compensatione lucri); (3) RACHUNEK PERIODYCZNY — wierzyciel obowiązany do prowadzenia szczegółowego rachunku pożytków i kosztów (sumptus modici — drobne wydatki utrzymania, ciężary publiczne) z możliwością okresowej weryfikacji przez dłużnika; (4) NADWYŻKA POŻYTKÓW — po zaspokojeniu kapitału i odsetek obowiązek zwrotu nadwyżki dłużnikowi (z karą za nieuzasadnione wzbogacenie wierzyciela); (5) NIEDOBÓR POŻYTKÓW — jeśli pożytki nie pokrywały odsetek, dłużnik pozostawał winien różnicę, która narastała wraz z dalszymi odsetkami. Pandektystyka XIX w. zachowała te reguły jako Verrechnung der Früchte und Zinsen. Kodyfikacje europejskie: Code civil art. 2085-2091 — fr créancier antichrésiste perçoit les fruits aux fins d'imputation, d'abord sur les intérêts, ensuite sur le capital de la créance (wierzyciel antychretyczny pobiera pożytki dla rozliczenia, najpierw na odsetki, następnie na kapitał) — klasyczne rozwiązanie. § 1372 ABGB uznawał za bezskuteczne przyznanie wierzycielowi korzystania z pożytków przedmiotu zastawu, wykluczając tym samym skuteczną antychrezę w prawie austriackim (Galicja). Polskie historyczne regulacje XIX w.: Kodeks Napoleona (art. 2085-2091 — w wersji recipowanej w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim) — szczegółowe reguły rozliczeń pożytków; w Galicji § 1372 ABGB nie regulował rozliczenia pożytków, lecz pozbawiał skutku prawnego samą umowę o korzystaniu przez wierzyciela z pożytków zastawu — reguły rozliczenia pożytków należy przypisać dawnemu Code Napoléon art. 2085–2091, nie ABGB. Polskie praktyczne XIX-wieczne kazuistyka: bank ziemski lub żydowski wierzyciel zarządzający majątkiem ziemskim szlachcica jako antychreta — pożytki z gospodarstwa (sprzedaż zbóż, hodowla, czynsze z dzierżawy chłopskiej) zapisywane do księgi rachunkowej; corocznie dokonywano rozliczenia: pierwsze pozycja — odsetki za rok, drugie — koszty utrzymania majątku (remonty, podatki), trzecie — zaliczenie na kapitał; po pełnym zaspokojeniu wierzyciela — zwrot nieruchomości dłużnikowi z dokumentem rozliczenia końcowego. Charakterystyczne dla projektu IURA: rozliczenia antychretyczne stanowią ważny element polskiego prawa ziemskiego XIX w., odzwierciedlający relacje gospodarcze między ziemiaństwem a wierzycielami; archiwa zawierają szczegółowe księgi antychretyczne z rozliczeniami pożytków, kosztów, nadwyżek — cenne źródło historyczne dla badania ekonomii ziemskiej i kredytu hipotecznego dawnej Polski.
Źródło: Compensatio (D. 20.1.11.1); pandektystyka; Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący w Królestwie Polskim obok Code Napoléon) art. 2085-2091; § 1372 ABGB (wyłączenie klauzuli antychretycznej w Galicji); Kodeks Napoleona Księstwa Warszawskiego; ABGB w Galicji
Kolekcja: prawo rzeczowe