← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5iura et officia creditoris antichretici · Rechte und Pflichten des Antichretischen
ang. rights and obligations of the antichretic creditor
— Klasyczna konstrukcja antichresis (z greckiego ἀντίχρησις — "wzajemne korzystanie") — zarządzanie nieruchomością z należytą starannością, pobieranie pożytków i rozliczanie ich z długiem. Klasyczne rzymskie pojęcie antichresis — szczególna postać zastawu nieruchomości, w której wierzyciel za zgodą dłużnika otrzymywał nieruchomość w posiadanie i mógł korzystać z niej, pobierając pożytki tytułem odsetek od długu (a w niektórych konfiguracjach również tytułem spłaty kapitału). Klasyczne rzymskie prawa wierzyciela antychretycznego: (1) IUS POSSIDENDI — prawo posiadania nieruchomości; (2) IUS UTENDI ET FRUENDI — prawo używania i pobierania pożytków (zarówno naturalnych — owoce, plony, jak i cywilnych — czynsze z poddzierżawy); (3) IUS VENDENDI — w razie niezapłacenia długu w umówionym terminie, prawo sprzedaży nieruchomości w celu zaspokojenia z uzyskanej ceny (z wymogiem zachowania licytacyjnej procedury); (4) IUS RETENTIONIS — prawo zatrzymania nieruchomości do czasu zaspokojenia wierzytelności. Klasyczne rzymskie obowiązki wierzyciela antychretycznego: (1) ZARZĄDZANIE Z NALEŻYTĄ STARANNOŚCIĄ, z obowiązkiem dokonywania zwykłych napraw, ponoszenia ciężarów; (2) ROZLICZENIE POŻYTKÓW — szczególny mechanizm: pożytki naturalne i cywilne najpierw zaliczane na odsetki, następnie na kapitał; po zaspokojeniu wierzytelności obowiązek zwrotu nieruchomości wraz z nadwyżką pożytków; (3) ZACHOWANIE SUBSTANCJI — wierzyciel nie mógł zmieniać przeznaczenia rzeczy, niszczyć jej, używać w sposób uszczuplający substancję; (4) ZAKAZ LEX COMMISSORIA — Konstytucja Konstantyna z 326 r. zakazała przepadku rzeczy na rzecz wierzyciela bez sprzedaży licytacyjnej; (5) ROZLICZENIE KOŃCOWE — po wygaśnięciu antychrezy obowiązek pełnego rozliczenia pożytków i ciężarów. Pandektystyka XIX w. zachowała tę instytucję jako Antichrese. Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący w Królestwie Polskim obok Code Napoléon) art. 2085-2091 — antichrèse jako klasyczna instytucja. § 1372 ABGB uznawał za bezskuteczne przyznanie wierzycielowi korzystania z pożytków przedmiotu zastawu, wykluczając tym samym skuteczną antychrezę w prawie austriackim (Galicja); praw i obowiązków wierzyciela antychretycznego nie należy rekonstruować z ABGB. BGB nie zawiera odrębnej regulacji antychrezy — instytucja zniesiona przez ustawodawcę niemieckiego z 1900 r. jako archaiczna; podobne funkcje pełni hipoteka z dzierżawą lub Reallast. KC 1964 nie zawiera antychrezy w obecnej polskiej regulacji — instytucja historyczna, znana w polskim prawie XIX w. (Kodeks Napoleona w byłym Księstwie Warszawskim, ABGB w Galicji). Charakterystyczne dla projektu IURA: antychreza jako instytucja prawa dawnego — szczególnie w polskich aktach galicyjskich i Królestwa Polskiego XIX w., gdzie była użytecznym instrumentem zabezpieczenia kredytu hipotecznego z elastycznym mechanizmem spłaty.
Źródło: Antichresis grecka (D. 20.1.11.1); Konstytucja Konstantyna z 326 r.; pandektystyka (Antichrese); Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący w Królestwie Polskim obok Code Napoléon) art. 2085-2091; § 1372 ABGB (wyłączenie klauzuli antychretycznej w Galicji); Kodeks Napoleona Księstwa Warszawskiego
Kolekcja: prawo rzeczowe