← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4emphyteusis · Erbpacht · bail emphytéotique
ang. emphyteusis
emphyteusis / Erbpacht (łaciński; niemiecki)
— Dziedziczne i zbywalne prawo długotrwałego władania cudzym gruntem za czynsz (kanon), z obowiązkiem należytej uprawy i modernizacji — klasyczna instytucja klasycznego ius civile, w polskim KC z 1964 r. nie zachowana. Klasyczna rzymska emphyteusis (gr. ἐμφύτευσις) — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile poklasycznego i justyniańskiego, klasyczna pretorska konstrukcja oparta na ius gentium i prawie greckim; klasyczna fundamentalna kategoria klasycznego prawa rzymskiego po IV w. Klasyczne rzymskie pochodzenie emfiteuzy: (1) GRECKIE POCHODZENIE — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile poklasycznego, pochodząca z greckiej praktyki długotrwałych dzierżaw ziem publicznych (klasyczna konstrukcja klasycznego ius gentium); (2) RZYMSKA RECEPCJA — klasyczna pretorska konstrukcja recepcyjna w II-III w., w rozszerzona w prawie poklasycznym (od IV w.); (3) USTAWA ZENONA (za panowania Zenona, 474-491, ok. końca V w.) — fundamentalna konstrukcja prawa poklasycznego, ustawa cesarska Zenona definiująca emfiteuzę jako odrębne prawo rzeczowe (klasyczna fundamentalna konstrukcja zachowana w pandektystyce); (4) JUSTYNIAŃSKA KODYFIKACJA — klasyczne ius civile justyniańskie zachowało emfiteuzę jako klasyczną konstrukcję, klasyczne ius civile uregulowało ją w Codex 4.66 i Novellae. Klasyczne rzymskie cechy emfiteuzy: (1) DZIEDZICZNOŚĆ — klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, prawo emfiteutyczne przechodzi na spadkobierców; klasyczna pretorska konstrukcja; (2) ZBYWALNOŚĆ — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, emfiteuta może zbyć swoje prawo (z prawem pierwokupu właściciela); (3) DŁUGOTRWAŁOŚĆ — klasyczne ius civile poklasyczne wymagało długiego okresu (wieczyste lub na bardzo długie terminy); klasyczna fundamentalna konstrukcja; (4) CZYNSZ (CANON, PENSIO) — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, opłata roczna na rzecz właściciela; (5) OBOWIĄZEK NALEŻYTEJ UPRAWY — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, emfiteuta obowiązany do utrzymania i modernizacji gruntu; klasyczna fundamentalna konstrukcja; (6) PRAWO RZECZOWE — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, skuteczne erga omnes; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie skutki emfiteuzy: (1) UPRAWNIENIA EMFITEUTY: (a) IUS UTENDI ET FRUENDI — używanie i pobieranie pożytków (klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile); (b) IUS DISPONENDI — rozporządzanie prawem (z prawem pierwokupu właściciela); (c) IUS HEREDITARIUM — dziedziczenie prawa; klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile; (2) OBOWIĄZKI EMFITEUTY: (a) PŁACENIE CZYNSZU; (b) NALEŻYTA UPRAWA GRUNTU; (c) MODERNIZACJA; (d) NIEZMIENIANIE NATURY GRUNTU — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile (C. 4.66.3); (3) UPRAWNIENIA WŁAŚCICIELA: (a) PRAWO PIERWOKUPU — klasyczna pretorska konstrukcja, w razie zbycia emfiteuzy; (b) LAUDEMIUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, opłata przy każdym zbyciu emfiteuzy (zazwyczaj 2% wartości); klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (c) WYGAŚNIĘCIE EMFITEUZY — w razie braku uprawy, niepłacenia czynszu, naruszenia umowy. Klasyczne ius commune i prawo średniowieczne rozwinęły konstrukcję emfiteuzy w systemach europejskich, klasyczna fundamentalna konstrukcja zachowana w wielu krajach (np. we Włoszech, Hiszpanii, Portugalii). Pandektystyka XIX w. dyskutowała znaczenie emfiteuzy w nowoczesnych systemach prawa rzeczowego. Code civil 1804 r. — francuska regulacja: zniosła emfiteuzę jako "pozostałość feudalizmu", klasyczna francuska reforma rewolucyjna; po reformie z 25 VI 1902 r. — bail emphytéotique (umowa emfiteutyczna) zachowała się w prawie francuskim jako odrębna umowa najmu (klasyczna francuska kategoria w Code rural). ABGB §§ 1122-1150 — austriacka regulacja: Erbpacht (dzierżawa wieczysta) zachowana w Galicji do unifikacji prawa polskiego w 1946 r., klasyczna austriacka konstrukcja kompleksowa. BGB nie znał emfiteuzy w klasycznej formie; substytutem funkcjonalnym było Erbbaurecht (prawo zabudowy) z ustawy z 15 I 1919 r. (Erbbaurechtsgesetz, później Erbbaurechtsverordnung) — klasyczna niemiecka konstrukcja, fundamentalna kategoria niemieckiego prawa rzeczowego. Polski Kodeks cywilny — fundamentalna polska regulacja: KC z 23 IV 1964 r. nie zna instytucji emfiteuzy, klasyczna polska konstrukcja eliminująca historyczną instytucję jako "pozostałość feudalizmu". Polska konstrukcja historycznego znoszenia emfiteuzy: (1) DEKRET PKWN Z 6 IX 1944 R. O REFORMIE ROLNEJ — klasyczna polska reforma agrarna, znosząca duże majątki ziemskie i emfiteuzy; klasyczna polska reforma powojenna; (2) DEKRET Z 11 X 1946 R. — PRAWO RZECZOWE — klasyczna polska kodyfikacja prawa rzeczowego z okresu odbudowy, która nie utrzymała emfiteuzy; klasyczna polska reforma fundamentalna; (3) UNIFIKACJA PRAWA POLSKIEGO Z 1946 R. — zniesienie austriackiego Erbpacht zachowanego w Galicji, klasyczna polska reforma unifikacyjna; (4) KODEKS CYWILNY Z 23 IV 1964 R. — kodyfikacja, która nie utrzymała emfiteuzy, klasyczna polska konstrukcja eliminująca; (5) POLSKIE SUBSTYTUTY FUNKCJONALNE: (a) UŻYTKOWANIE WIECZYSTE — KC art. 232-243 (od 1961 r., klasyczna polska konstrukcja oryginalna): substytut funkcjonalny emfiteuzy w gospodarce socjalistycznej, klasyczna polska osobliwość; (b) DZIERŻAWA — KC art. 693-708: krótko- lub średnioterminowa, klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile locatio conductio rerum. Polskie historyczne znaczenie emfiteuzy: (1) PRAWO STAROŻYTNE I ŚREDNIOWIECZNE — klasyczna konstrukcja w prawie polskim, oparta na ius commune; klasyczne polskie zastosowanie historyczne; (2) OKRES MIĘDZYWOJENNY — klasyczna polska konstrukcja zachowana w prawach dzielnicowych: (a) W ZABORZE AUSTRIACKIM (GALICJA) — Erbpacht na podstawie ABGB §§ 1122-1150; (b) W ZABORZE PRUSKIM — Erbbaurecht na podstawie ustawy niemieckiej z 15 I 1919 r.; (c) W ZABORZE ROSYJSKIM — emfiteuza na podstawie Code Napoléon/Code civil 1804 obowiązującego obok KCKP, klasyczna polska konstrukcja Kongresówki; (3) UNIFIKACJA Z 1946 R. — klasyczna polska reforma unifikacyjna, znosząca dzielnicowe konstrukcje emfiteutyczne. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) BRAK INSTYTUCJI W KC — klasyczna polska konstrukcja, w odróżnieniu od BGB Erbbaurecht (ustawa z 15 I 1919 r.); (2) SUBSTYTUT W FORMIE UŻYTKOWANIA WIECZYSTEGO — KC art. 232-243: klasyczna polska konstrukcja oryginalna z 1961 r.; (3) BRAK FUNKCJONALNEGO ODPOWIEDNIKA — klasyczna polska osobliwość, eliminacja w okresie powojennym. Polskie cechy: (1) BRAK INSTYTUCJI W KC — klasyczna polska konstrukcja eliminująca historyczną instytucję; (2) HISTORYCZNE ZNACZENIE — klasyczna polska konstrukcja zachowana w prawach dzielnicowych do 1946 r.; (3) ZNIESIENIE PRZEZ DEKRET PKWN Z 6 IX 1944 R. I PRAWO RZECZOWE Z 1946 R. — klasyczna polska reforma fundamentalna; (4) SUBSTYTUTY FUNKCJONALNE — użytkowanie wieczyste i dzierżawa; klasyczne polskie konstrukcje; (5) FUNDAMENTALNE REFORMY — dekret PKWN z 6 IX 1944 r. o reformie rolnej, dekret z 11 X 1946 r. — Prawo rzeczowe (od 1 I 1947 r.), KC z 23 IV 1964 r.; klasyczne polskie reformy.
Źródło: Code Napoléon/Code civil 1804 obowiązujący obok KCKP; ABGB §§ 1122-1150; BGB; dekret PKWN 6 IX 1944 r.; dekret 11 X 1946 r.
Kolekcja: prawo rzeczowe
Odpowiedniki zewnętrzne: Q690076 · 1000001384306