← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5extinctio emphyteusis · Erlöschen der Erbpacht
ang. extinction of emphyteusis
— Sposoby ustania prawa emfiteuzy: upływ czasu, zrzeczenie, niewywiązywanie się z obowiązków, zniszczenie nieruchomości. Klasyczne rzymskie sposoby wygaśnięcia: (1) PRIVATIO Z POWODU NIEZAPŁACENIA CANON — niezapłacenie czynszu przez 3 lata uprawniało właściciela do rozwiązania emfiteuzy z mocy ustawy (klasyczna automatyczna sankcja); (2) RES PERIT EMPHYTEUTAE — zniszczenie nieruchomości (np. trzęsienie ziemi, powódź, pożar) prowadziło do wygaśnięcia emfiteuzy w razie całkowitego zniszczenia; częściowe zniszczenie nie wygaszało prawa, ale uprawniało emfiteutę do obniżenia canon proporcjonalnie do zmniejszenia użytkowości; (3) ZRZECZENIE EMFITEUTY — emfiteuta mógł zrzec się prawa, choć w klasycznej konstrukcji wymagało to formalności (np. zwrot nieruchomości właścicielowi w stanie nadającym się do dalszego użytkowania); (4) UPŁYW CZASU — w stosunkach emfiteuzy na czas oznaczony (rzadziej w klasycznej konstrukcji, częściej w średniowiecznej); (5) RES EXTRA COMMERCIUM — wyłączenie nieruchomości z obrotu (np. konsekracja na cele religijne, wywłaszczenie publiczne) prowadziło do wygaśnięcia z odszkodowaniem dla emfiteuty; (6) CONFUSIO — zlanie się prawa emfiteuzy i własności w jednej osobie (np. emfiteuta nabył własność gruntu w drodze sukcesji lub kupna); (7) AFFRANCO — wykup emfiteuzy przez emfiteutę (uwłaszczenie) — emfiteuta za jednorazową opłatą równą wielokrotności rocznego canon nabywał pełną własność gruntu, z ostatecznym wygaśnięciem dominium directum właściciela (klasyczna konstrukcja XIX w. szczególnie w prawie włoskim — Codice civile italiano art. 970-977). Pandektystyka XIX w. zachowała te zasady jako Erlöschen der Emphyteuse. Włoska kodyfikacja Codice civile italiano art. 962, 970-977 — kompleksowa regulacja wygaśnięcia: art. 962 (privatio z powodu zaległości w canon — 2 lata, krótszy termin niż klasyczny rzymski 3 lata); art. 970-977 (affranco — instytucja XIX-wieczna pozwalająca emfiteucie na uwłaszczenie przez wykup). Polskie historyczne sposoby wygaśnięcia emfiteuzy XIX w.: (1) UWŁASZCZENIA CHŁOPSKIE — dekret carski 1864 r. dla Królestwa Polskiego, ustawa galicyjska 1848 r. — masowe przekształcanie emfiteuzy chłopskiej w pełną własność za odszkodowaniem; (2) SEKULARYZACJA DÓBR KOŚCIELNYCH — XVIII-XIX w., w wyniku reform józefińskich w Galicji i carskich w Królestwie Polskim — emfiteuzy na dobrach klasztornych przechodziły na państwo, następnie sprzedawane prywatnie; (3) UWŁASZCZENIA POWOJENNE — reforma rolna 1944 r. i nacjonalizacja 1946 r. zniosły większość pozostałych emfiteuz na ziemi; (4) WYWŁASZCZENIA NA CELE PUBLICZNE — szczególnie dla budowy infrastruktury, dróg, zakładów przemysłowych. Charakterystyczne dla projektu IURA: dokumenty wygaśnięcia emfiteuzy (akty uwłaszczenia, dekrety sekularyzacyjne, akty nadania własności) stanowią ważne źródło historyczne dla badania transformacji własności w Polsce w XIX i XX w.; archiwa zawierają liczne dokumenty wygaśnięcia emfiteuz, dające wgląd w gospodarczą i społeczną zmianę polskiej wsi i miasta.
Źródło: Privatio, res perit emphyteutae, confusio (rzymskie); affranco (XIX w. włoskie); pandektystyka; Codice civile italiano art. 962, 970-977; dekret uwłaszczeniowy carski 1864 r.; ustawa galicyjska 1848 r.; reforma rolna 1944 r.
Kolekcja: prawo rzeczowe