← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5iura emphyteutae · Rechte des Erbpächters
ang. rights of the emphyteuta
iura emphyteutae (łaciński)
— Uprawnienia emfiteuty (użytkownika dziedzicznego) w klasycznej emfiteuzie: pobieranie pożytków, zbywanie i obciążanie prawa, dziedziczenie. Klasyczna rzymska emphyteusis — pierwotnie kontrakt rolny pozwalający na długoterminowe użytkowanie cudzego gruntu rolnego za czynsz (canon emphyteuticarius). W okresie poklasycznym (Konstytucja cesarza Zenona z 480 r.) emphyteusis została usankcjonowana jako odrębne ius in re aliena — prawo rzeczowe na cudzej rzeczy, dziedziczne, zbywalne, bezterminowe (lub na wieczne czasy). Klasyczne prawa emfiteuty: (1) IUS UTENDI — używanie gruntu zgodnie z przeznaczeniem rolnym; (2) IUS FRUENDI — pobieranie wszystkich pożytków naturalnych (płody rolne, owoce drzew, drzewo z lasu) i cywilnych (czynsze z poddzierżawy); (3) IUS DISPONENDI — zbywanie prawa emfiteuzy (z zastrzeżeniem prawa pierwokupu właściciela — ius retractus, oraz obowiązku informacji o zamierzonym zbyciu); (4) IUS HEREDITATIS — dziedziczenie prawa przez spadkobierców emfiteuty bez ograniczeń; (5) IUS HYPOTHECAE — obciążanie prawa emfiteuzy hipoteką lub innymi ograniczonymi prawami rzeczowymi; (6) IUS ALIENATIONIS — wnoszenie nakładów zmieniających charakter gruntu (np. budowa, zalesienie) — w przeciwieństwie do ususfructus, gdzie obowiązuje salva rerum substantia. Klasyczna rzymska charakterystyka emfiteuzy: dominium utile (użyteczna własność) emfiteuty + dominium directum (bezpośrednia własność) właściciela — średniowieczna teoria dwóch własności (dominium duplex). Emfiteuza w prawie europejskim: bail emphytéotique we Francji (Code rural — ustawa z 25 VI 1902 r. dopuszczająca bail emphytéotique do 99 lat); enfiteusi we Włoszech (Codice civile italiano art. 957-977 — zachowane do dziś); emfiteuza w polskim Galicji (ABGB nigdy nie zawierał emfiteuzy w klasycznym kształcie — zastąpiona przez Erbpacht); emfiteuza w Królestwie Polskim (KC Królestwa Polskiego z 1825 r. zachowywał klasyczną instytucję jako "wieczystą dzierżawę"). KC 1964 — emfiteuza nie istnieje w obecnym polskim systemie; jej historyczne funkcje pełni częściowo użytkowanie wieczyste (KC art. 232-243), z istotnymi różnicami: (1) UW jest ograniczone czasowo (40-99 lat); klasyczna emfiteuza wieczna; (2) UW dotyczy gruntów państwowych/komunalnych; emfiteuza zazwyczaj prywatnych; (3) UW ma znormalizowane opłaty roczne (ustawa z 29 IV 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, Dz.U. Nr 22, poz. 99); emfiteuza miała indywidualnie ustalany czynsz. Charakterystyczne dla projektu IURA znaczenie historyczne: emfiteuza była fundamentalną instytucją prawa polskiego do XIX w., szczególnie w kontekście dóbr kościelnych, fundacji, gruntów miejskich; jej zniesienie w XIX-XX w. stanowiło istotny element transformacji własności w Polsce.
Źródło: Emphyteusis grecka; Konstytucja Zenona z 480 r.; canon emphyteuticarius (rzymskie); dominium utile/directum (glosatorzy); Code rural — bail emphytéotique 1902 r.; Codice civile italiano art. 957-977; KC Królestwa Polskiego 1825 r.; KC 1964 art. 232-243
Kolekcja: prawo rzeczowe