← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4repraesentatio indirecta · mittelbare Stellvertretung
ang. indirect representation
— Instytucja, w której skutki czynności prawnej powstają najpierw u działającego (przedstawiciela), a dopiero następnie są przenoszone na reprezentowanego — odróżnia się od przedstawicielstwa bezpośredniego, gdzie skutki powstają od razu u mocodawcy. Klasyczne rzymskie pojęcie — klasyczne ius civile było silnie spersonalizowane (zasada per liberam personam adquiri non potest — D. 41.1.20.2), ale znało konstrukcje funkcjonalnie zbliżone do przedstawicielstwa pośredniego: (1) MANDATUM — klasyczna konsensualna umowa zlecenia (D. 17.1.1 i n.): mandatariusz (przyjmujący zlecenie) działa w cudzym interesie, ale we własnym imieniu; klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, w której skutki powstawały u mandatariusza i dopiero przez actiones directae i contrariae przenoszone były na mandanta; (2) NEGOTIORUM GESTIO — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile prowadzenia cudzych spraw bez umocowania; (3) PROCURATIO — klasyczna pretorska konstrukcja, w niektórych formach zbliżona do reprezentacji pośredniej (procurator omnium bonorum działający w imieniu właściciela majątku); (4) PRAEPOSITIO — wyznaczenie przez paterfamilias osoby (filius familias, niewolnik) do zarządu określonych spraw; klasyczna konstrukcja oparta na actio institoria i exercitoria. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały dystynkcję między przedstawicielstwem bezpośrednim (Direkte Stellvertretung — klasyczna pandektystyczna konstrukcja, oparta na BGB § 164) a pośrednim (Mittelbare Stellvertretung lub Treuhand-Verhältnis — klasyczna pandektystyczna konstrukcja, oparta na rzymskim mandatum). Klasyczne pandektystyczne kryterium odróżnienia: czy działający oświadcza, że działa "w cudzym imieniu" (przedstawicielstwo bezpośrednie), czy "we własnym imieniu na cudzy rachunek" (przedstawicielstwo pośrednie). BGB nie zawiera ogólnej regulacji przedstawicielstwa pośredniego, ale poszczególne typy umów odzwierciedlają tę konstrukcję: § 662 (Auftrag — zlecenie nieodpłatne); § 675 (Geschäftsbesorgung — prowadzenie cudzych spraw); § 383 (Kommission — komis, klasyczne pandektystyczne uregulowanie HGB §§ 383-406); klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim modelu mandatum. Polski Kodeks cywilny art. 734-751 (zlecenie) + 765-773 (komis) — fundamentalna polska regulacja: KC art. 734 § 1 (przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim mandatum); KC art. 734 § 2 (w braku odmiennej umowy zlecenie obejmuje umocowanie do wykonania czynności w imieniu dającego zlecenie; przepis ten nie uchybia przepisom o formie pełnomocnictwa — klasyczna polska konstrukcja domyślnego umocowania, co odróżnia polski model od czystej konstrukcji rzymskiej); KC art. 740 (przyjmujący zlecenie powinien udzielać dającemu zlecenie potrzebnych wiadomości o przebiegu sprawy, a po wykonaniu zlecenia lub po wcześniejszym rozwiązaniu umowy złożyć mu sprawozdanie; powinien mu wydać wszystko, co przy wykonaniu zlecenia dla niego uzyskał, chociażby w imieniu własnym — klasyczna polska konstrukcja przeniesienia skutków na dającego zlecenie); KC art. 765 (przez umowę komisu przyjmujący zlecenie — komisant — zobowiązuje się za wynagrodzeniem do kupna lub sprzedaży rzeczy ruchomych na rachunek dającego zlecenie — komitenta, lecz w imieniu własnym — klasyczna polska konstrukcja przedstawicielstwa pośredniego, oparta na BGB i rzymskim mandatum); KC art. 766-773 (szczegółowe reguły komisu). Polska konstrukcja przedstawicielstwa pośredniego: (1) ELEMENTY KONSTRUKCYJNE — (a) DZIAŁANIE WE WŁASNYM IMIENIU — przedstawiciel pośredni nie ujawnia, że działa w cudzym interesie, lub działa we własnym imieniu mimo działania na cudzy rachunek; (b) DZIAŁANIE NA CUDZY RACHUNEK — gospodarcze skutki czynności obciążają lub przynoszą korzyści mocodawcy; (c) PRZENIESIENIE SKUTKÓW — przez odrębne czynności (przeniesienie własności, cesja wierzytelności); (2) ŹRÓDŁA — KC art. 734-751 (zlecenie), KC art. 765-773 (komis), KC art. 750 (świadczenie usług nieuregulowanych — z reguły zobowiązanie starannego działania); (3) STOSUNKI ZEWNĘTRZNE I WEWNĘTRZNE — w stosunkach zewnętrznych przedstawiciel pośredni jest stroną czynności (np. komisant kupuje rzecz dla siebie); w stosunkach wewnętrznych jest zobowiązany przekazać skutki mocodawcy; klasyczna polska konstrukcja podwójnej relacji; (4) WAŻNOŚĆ FORMY — pełnomocnictwo do działania w imieniu własnym może wymagać formy szczególnej w niektórych wypadkach. Polskie typy przedstawicielstwa pośredniego: (1) UMOWA ZLECENIA — KC art. 734-751: przyjmujący zlecenie może działać w imieniu własnym (z reguły z umocowaniem) lub w imieniu dającego zlecenie; klasyczna polska konstrukcja domyślna oparta na BGB § 662 i rzymskim mandatum; (2) UMOWA KOMISU — KC art. 765-773: komisant zawsze działa we własnym imieniu, na rachunek komitenta; klasyczna polska konstrukcja klasycznego przedstawicielstwa pośredniego, oparta na BGB Kommission; (3) UMOWA AGENCYJNA — KC art. 758-764⁹: agent może działać w imieniu własnym lub w imieniu dającego zlecenie; klasyczna polska konstrukcja oparta na dyrektywie 86/653/EWG; (4) UMOWA FAKTORINGU — w obrocie gospodarczym, w niektórych formach zbliżona do przedstawicielstwa pośredniego; (5) UMOWA POŚREDNICTWA W PRZEPROWADZENIU OPERACJI BANKOWYCH — w niektórych szczególnych przypadkach. Polskie cechy: (1) DOMYŚLNE UMOCOWANIE PRZY ZLECENIU — KC art. 734 § 2: szczególna polska konstrukcja zacierająca granicę między przedstawicielstwem bezpośrednim a pośrednim, w odróżnieniu od BGB (gdzie zlecenie wymaga osobnego pełnomocnictwa); (2) KOMIS JAKO KLASYCZNA KONSTRUKCJA POŚREDNIA — KC art. 765: zachowana z międzywojennego Kodeksu zobowiązań; (3) BOGATA TRADYCJA POŚREDNICTWA HANDLOWEGO — KC + ustawy szczególne; (4) MOŻLIWOŚĆ STOSOWANIA DO USŁUG NIEUREGULOWANYCH — KC art. 750: odpowiednio przepisy o zleceniu, klasyczna polska konstrukcja generalna.
Źródło: Procurator omnium bonorum, commissionarius (rzymskie); Code civil — commissionnaire; HGB §§ 383-406b (Kommission); BGB § 164; KC 1964 art. 95, 765-773
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego