← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3repraesentatio · Stellvertretung
ang. representation
Vertretung (niemiecki; łaciński)
— Klasyczna instytucja prawa cywilnego — działanie jednej osoby (przedstawiciela) w imieniu i na rachunek drugiej osoby (reprezentowanego), ze skutkiem dla tej drugiej. Klasyczne prawo rzymskie zasadniczo nie znało przedstawicielstwa bezpośredniego — głębokie odrzucenie wynikało z formalizmu wczesnego ius civile (mancipatio, in iure cessio wymagały osobistego udziału stron) i z nieuznawania zasady "alteri stipulari nemo potest" (nikt nie może stipulacji za drugiego). Klasyczna rzymska luka wypełniana przez konstrukcje pośrednie: (1) ACTIO INSTITORIA — skarga przeciwko właścicielowi za zobowiązania jego niewolnika lub osoby prowadzącej zakład handlowy w jego imieniu; (2) ACTIO EXERCITORIA — analogiczna skarga w handlu morskim; (3) ACTIO QUOD IUSSU — skarga z polecenia właściciela udzielonego osobie zależnej; (4) ACTIONES ADIECTICIAE QUALITATIS — kategoria zbiorcza skarg "dodatkowej jakości" przenoszących odpowiedzialność z osoby działającej na osobę kierującą. Klasyczne ius commune i recepcja — XII-XV w. glossatorzy i komentatorzy stopniowo budowali konstrukcję mandatum z procuratio jako instytucji zbliżonej do współczesnego pełnomocnictwa. Klasyczna pandektystyka XIX w. wykrystalizowała współczesną teorię. BGB §§ 164-181 — Stellvertretung: § 164 ust. 1 (oświadczenie woli złożone przez przedstawiciela w granicach umocowania w imieniu reprezentowanego skutkuje bezpośrednio dla i przeciw reprezentowanemu — klasyczna pandektystyczna konstrukcja Vertretungstheorie); § 164 ust. 2 (jeżeli wola działania w imieniu reprezentowanego nie wynika wyraźnie z okoliczności, traktuje się to jako działanie we własnym imieniu — Offenkundigkeitsprinzip, zasada jawności); § 167 (Bevollmächtigung — udzielenie pełnomocnictwa); § 177-181 (działanie bez umocowania, falsus procurator). Code civil art. 1984-2010 — mandat (umowa zlecenia z elementem przedstawicielstwa). Polski KC 1964 art. 95-109 — fundamentalna polska regulacja: art. 95 § 1 (z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych albo wynikających z właściwości czynności prawnej, można dokonać czynności prawnej przez przedstawiciela); art. 95 § 2 (czynność prawna dokonana przez przedstawiciela w granicach umocowania pociąga za sobą skutki bezpośrednio dla reprezentowanego — klasyczna polska zasada bezpośredniego skutku); art. 96 (umocowanie do działania w cudzym imieniu może opierać się na ustawie — przedstawicielstwo ustawowe — albo na oświadczeniu reprezentowanego — pełnomocnictwo); art. 97 (osoba czynna w lokalu przedsiębiorstwa przeznaczonym do obsługi publiczności poczytywana jest w razie wątpliwości za umocowaną do dokonywania czynności prawnych, które zazwyczaj bywają dokonywane z osobami korzystającymi z usług tego przedsiębiorstwa); art. 98 (pełnomocnictwo ogólne — czynności zwykłego zarządu); art. 103-105 (działanie bez umocowania — falsus procurator, ratyfikacja); art. 108 (zakaz "działania samemu z sobą" — Insichgeschäft, klasyczna pandektystyczna zasada chroniąca przed konfliktem interesów). Polska systematyka rodzajów przedstawicielstwa: (1) USTAWOWE — wynikające z mocy prawa, np. rodzice wobec dzieci (KRO art. 98), opiekun wobec ubezwłasnowolnionego (KRO art. 155), kurator wobec osoby częściowo ubezwłasnowolnionej, organ osoby prawnej wobec niej samej (klasyczna polska konstrukcja organu, KC art. 38); (2) UMOWNE (PEŁNOMOCNICTWO) — wynikające z oświadczenia woli reprezentowanego: ogólne, rodzajowe, szczególne; (3) PROKURA — [instytucja wprowadzona po 1989 r. — poza zakresem słownika]; (4) RZECZYWISTE i POZORNE — KC art. 97 (domniemanie umocowania pracownika lokalu obsługi publiczności). Polskie odróżnienie od innych konstrukcji pokrewnych: (1) POSŁANIEC — przekazuje gotowe oświadczenie woli reprezentowanego, sam żadnej woli nie wyraża; w odróżnieniu od przedstawiciela, który wyraża własną wolę w cudzym imieniu; (2) ZASTĘPCA POŚREDNI — działa we własnym imieniu na cudzy rachunek (np. komisant w umowie komisu, KC art. 765); skutki czynności pierwotnie u zastępcy pośredniego, dopiero potem przenoszone na zlecającego; (3) PEŁNOMOCNIK PROCESOWY — szczególna konstrukcja w postępowaniu cywilnym (KPC art. 86-97), z zachowaniem cech ogólnego przedstawicielstwa cywilnoprawnego.
Źródło: Code civil art. 1984 i n.; ABGB §§ 1002-1034; BGB §§ 164-181; KC 1964 art. 95-109
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego
Odpowiedniki zewnętrzne: Q5621035