← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L6wstąpienie zstępnych w miejsce zstępnego zmarłego · dziedziczenie per stirpes
ang. representation in succession
iure repraesentationis (łaciński)
— Klasyczna instytucja dziedziczenia ustawowego: zstępni zmarłego (lub niegodnego, lub odrzucającego) spadkobiercy wstępują w jego miejsce w sukcesji, dzieląc jego udział między siebie po częściach równych — fundamentalna konstrukcja prawa spadkowego. Klasyczne rzymskie pojęcie iure repraesentationis (z mocy reprezentacji) — wstąpienie zstępnych w prawa spadkowe ich przodka, gdy ten zmarł przed spadkodawcą lub został wyłączony z dziedziczenia. Klasyczne rzymskie zasady: (1) IURE PROPRIO vs IURE REPRAESENTATIONIS — dziedziczenie z własnego prawa (gdy spadkobierca jest najbliższym żyjącym krewnym) vs dziedziczenie z mocy reprezentacji (gdy spadkobierca wstępuje w prawa zmarłego krewnego); (2) PER STIRPES (według pni rodzinnych) — przy dziedziczeniu z mocy reprezentacji udział dzieli się "po pniach" — zstępni zmarłego dzielą jego udział między siebie po częściach równych, niezależnie od ilości; klasyczne rozróżnienie z dziedziczeniem per capita (według głów) — gdy wszyscy spadkobiercy tego samego stopnia otrzymują udziały równe; (3) ZASTOSOWANIE — w prawie justyniańskim instytucja stosowana wobec zstępnych spadkobiercy zmarłego przed otwarciem spadku, niegodnego, odrzucającego spadek (przy zachowaniu warunków). Klasyczna rzymska kazuistyka: ojciec spadkodawca + 3 synów, z których jeden zmarł wcześniej pozostawiając 2 wnuków — żywy syn dziedziczy 1/3 (iure proprio), 2 wnuki dziedziczą po 1/6 każdy (iure repraesentationis, dzieląc udział zmarłego ojca po połowie). Pandektystyka XIX w. zachowała tę instytucję jako Erbrecht durch Repräsentation. BGB § 1924 ust. 3 — pierwszy ust. 3: zstępni zmarłego spadkobiercy wstępują w jego miejsce; ust. 3 zd. drugie: zstępni są wzajemnie spadkobiercami w częściach równych. Code civil art. 751-755 — analogiczna francuska regulacja: art. 751 (la représentation est une fiction de la loi, dont l'effet est de faire entrer les représentants dans la place, dans le degré et dans les droits du représenté — reprezentacja jest fikcją prawną, której skutkiem jest wprowadzenie reprezentujących na miejsce, do stopnia i w prawa reprezentowanego); art. 752-755 (szczegółowe warunki). KC art. 931 § 2 — fundamentalna polska regulacja: jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych. Polska konstrukcja: (1) WARUNEK NIEDOŻYCIA OTWARCIA SPADKU — KC art. 931 § 2 — zstępny spadkobiercy musiał umrzeć przed spadkodawcą (lub jednocześnie z nim — klasyczna commorientes); (2) NIEGODNOŚĆ I ODRZUCENIE — KC art. 928 § 2 + 1020 — niegodność dziedziczenia oraz odrzucenie spadku traktowane analogicznie do niedożycia; zstępni reprezentują niegodnego/odrzucającego; (3) WSTĄPIENIE NA MIEJSCE — zstępni wchodzą w prawa zmarłego spadkobiercy, dzieląc jego udział między siebie po częściach równych (per stirpes); (4) ROZSZERZENIE NA DALSZYCH ZSTĘPNYCH — KC art. 931 § 2 zd. drugie — zasada stosowana do wnuków, prawnuków itd.; (5) BRAK REPREZENTACJI WSTĘPUJĄCYCH — KC art. 932-934 — gdy spadkobiercy są dziadkami lub rodzeństwem, ich rodzice (gdyby żyli) nie reprezentują wstępujących; klasyczne polskie odstępstwo od ogólnej zasady reprezentacji. Polskie typowe zastosowania: (1) WNUKI PO ZMARŁYM DZIECKU SPADKODAWCY — klasyczna sytuacja: dziadek pozostawił 3 dzieci, jedno z nich (córka) zmarło wcześniej pozostawiając 2 wnuków; po dziadku — 2 żyjące dzieci dziedziczą po 1/3 każde (iure proprio), 2 wnuki po 1/6 każdy (iure repraesentationis); (2) PRAWNUKI PO ZMARŁYM WNUKU — analogiczne stosowanie zasady; (3) ZSTĘPNI NIEGODNEGO — gdy dziecko spadkodawcy zostaje uznane za niegodne dziedziczenia (np. zabójstwo spadkodawcy), jego dzieci mogą reprezentować je w spadku; (4) ZSTĘPNI ODRZUCAJĄCEGO — gdy dziecko spadkodawcy odrzuca spadek, jego dzieci mogą wstąpić w jego miejsce (KC art. 1020).
Źródło: Iure repraesentationis (rzymska); per stirpes; KC art. 931 § 2; BGB § 1924 ust. 3; Code civil art. 751-755
Kolekcja: prawo spadkowe