← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5kontrakt zobowiązujący
ang. obligational contract
— Klasyczna kategoria pandektystyczna — umowa, której skutkiem prawnym jest powstanie stosunku zobowiązaniowego między stronami, ale która sama nie przenosi własności ani innego prawa rzeczowego. Klasyczne rzymskie pojęcie obligationes ex contractu — kontrakty rodzące zobowiązania, w odróżnieniu od czynności rzeczowych (mancipatio, traditio) bezpośrednio przenoszących własność. Klasyczne rzymskie odróżnienie: w klasycznym ius civile zawarcie kontraktu (np. emptio venditio — sprzedaż) nie przenosiło własności rzeczy — wymagało dodatkowego aktu mancipatio (dla res mancipi) lub traditio (dla res nec mancipi). Sprzedaż była więc kontraktem zobowiązującym (sprzedawca zobowiązany do przeniesienia, kupujący do zapłaty), ale przejście własności wymagało osobnego aktu rzeczowego. Klasyczna rzymska zasada D. 41.1.31 pr.: traditionibus et usucapionibus dominia rerum, non nudis pactis transferuntur (własność rzeczy przenosi się przez tradycję i zasiedzenie, nie przez nagie pakty). Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała współczesną dystynkcję między Verpflichtungsgeschäft (czynność zobowiązująca) a Verfügungsgeschäft (czynność rozporządzająca). BGB konsekwentnie utrzymuje to rozróżnienie: § 433 (Kaufvertrag — sprzedaż jako umowa zobowiązująca: sprzedawca zobowiązany do wydania rzeczy i przeniesienia własności); § 929 (do przeniesienia własności rzeczy ruchomej potrzebne porozumienie + przekazanie — odrębna czynność rozporządzająca, Einigung). Klasyczna niemiecka zasada abstrakcyjności (Abstraktionsprinzip): nieważność czynności zobowiązującej nie powoduje nieważności czynności rozporządzającej (Auflassung pozostaje ważna, otwiera tylko roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia). Code civil — odmienna konstrukcja oparta na zasadzie konsensualizmu i kauzalności: art. 1138: własność przenosi się z chwilą zawarcia umowy zobowiązującej, bez konieczności osobnego aktu rzeczowego (solo consensu transferuntur dominia rerum) — klasyczne francuskie połączenie zobowiązania i rozporządzenia w jednym akcie. Polski KC 1964 — KLASYCZNY MODEL HYBRYDOWY: art. 155 § 1 (umowa sprzedaży, zamiany, darowizny lub inna umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy oznaczonej co do tożsamości przenosi własność na nabywcę, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej albo że strony inaczej postanowiły — klasyczna polska konstrukcja podwójnego skutku zobowiązująco-rozporządzającego, oparta na modelu francuskim, ale zachowująca element wymogu osobnego rozporządzenia w niektórych sytuacjach). Polska konstrukcja umowy zobowiązującej: (1) FUNDAMENTALNA REGUŁA — KC art. 155 § 1: umowa zobowiązująca dotycząca rzeczy oznaczonej co do tożsamości jednocześnie przenosi własność (jednoaktowy model konsensualny); (2) WYJĄTEK — RZECZY OZNACZONE CO DO GATUNKU: KC art. 155 § 2 — wymagane przeniesienie posiadania (concentratio + traditio); umowa sama jest tylko zobowiązująca; (3) WYJĄTEK — UMOWY POD WARUNKIEM LUB Z TERMINEM: KC art. 157 — gdy strony postanowiły, że własność przejdzie później, umowa pozostaje czysto zobowiązująca; (4) WYJĄTEK — RZECZY PRZYSZŁE: gdy rzecz jeszcze nie istnieje (np. umowa kontraktacji KC art. 613, umowa o dzieło KC art. 627), umowa jest zobowiązująca; własność powstaje wraz z powstaniem rzeczy lub jej wydaniem; (5) WYJĄTEK — UMOWY O ŚWIADCZENIE NIEPIENIĘŻNE INNE NIŻ PRZENIESIENIE WŁASNOŚCI: najem, dzierżawa, zlecenie, umowa o dzieło — czysto zobowiązujące, nie przenoszą żadnego prawa rzeczowego. Polskie typy umów zobowiązujących — wszystkie umowy nazwane KC, ze wskazaniem które są: (1) ZOBOWIĄZUJĄCO-ROZPORZĄDZAJĄCE (jednoaktowe) — sprzedaż KC art. 535, darowizna KC art. 888, zamiana KC art. 603 (wszystkie dla rzeczy oznaczonych co do tożsamości); (2) CZYSTO ZOBOWIĄZUJĄCE — najem KC art. 659, dzierżawa KC art. 693, zlecenie KC art. 734, umowa o dzieło KC art. 627, umowa pożyczki KC art. 720 (klasyczna polska kontrowersja — czy KC art. 720 zachowuje realność rzymską, czy modernizuje do konsensualnej; dominujący pogląd: w polskim KC pożyczka jest konsensualna, tylko wydanie kwoty otwiera roszczenie o zwrot); (3) UMOWY PRZEDWSTĘPNE — KC art. 389-390: zawsze czysto zobowiązujące (zobowiązanie do zawarcia umowy przyrzeczonej). Polskie cechy w stosunku do BGB: (1) MNIEJ OSTRA DYSTYNKCJA — polski KC łączy zobowiązanie i rozporządzenie w jednym akcie dla podstawowych umów (sprzedaż, darowizna, zamiana — KC art. 155 § 1), w odróżnieniu od BGB konsekwentnie wymagającego osobnego rozporządzenia; (2) KAUZALNOŚĆ — polskie rozporządzenie jest kauzalne (zależne od ważnej causae); nieważność umowy zobowiązującej powoduje nieważność rozporządzenia.
Kolekcja: część szczególna prawa zobowiązań