brak stałego zamieszkania
ang. homelessness
— Pojęcie i miejsce w systemie. Bezdomność — historyczny typ przestępstwa albo wykroczenia, polegający na braku stałego miejsca zamieszkania oraz niewykazaniu źródła utrzymania. Konstrukcja klasyczna XIX-wiecznego prawa policyjnego, w XX w. stopniowo wycofywana z systemu prawnokarnego — uznana za niezgodną ze standardami praw człowieka. Pokrewna konstrukcja: włóczęgostwo, żebractwo, pasożytnictwo społeczne. Tradycja kryminalizacji stanu społecznego. XIX-wieczne prawo policyjne kryminalizowało stany społeczne — bezdomność, włóczęgostwo, żebractwo uznawano za zagrożenia dla porządku publicznego niezależnie od konkretnych zachowań. Konstrukcja oparta była na koncepcji "klas niebezpiecznych" — osób bez stabilnej egzystencji uznawanych za potencjalnych sprawców przestępstw. Sankcje obejmowały deportację z miasta, internowanie w domach pracy, więzienie. II RP. KK 1932 nie kryminalizował bezdomności — była to materia wykroczeń regulowana przepisami administracyjnymi (Rozporządzenie Prezydenta RP z 14 X 1927 r. o zwalczaniu żebractwa i włóczęgostwa). Sankcje stosunkowo łagodne, z elementami pomocy społecznej. Konstrukcja umiarkowanie liberalna — uznawała, że bezdomność ma często przyczyny zewnętrzne (utrata pracy, choroba, brak rodziny). System opieki społecznej był jednak słabo rozwinięty. Specyfika PRL. PRL traktowała bezdomność wieloznacznie. Z jednej strony ustrój socjalistyczny gwarantował teoretycznie prawo do mieszkania (art. 70 Konstytucji PRL z 1952 r.) — bezdomność uznawana za anomalię nieprzystającą do ustroju. Z drugiej — Ustawa antypasożytnicza z 26 X 1982 r. obejmowała sankcjami także osoby bez stałego zamieszkania i pracy. Granica między ofiarą systemu (brak mieszkań) a sprawcą wykroczenia (uchylanie się od pracy) była niejasna. Praktyka okresu PRL. Materiał archiwalny pokazuje sprawy wobec osób bezdomnych — głównie w dużych miastach (Warszawa, Łódź, Katowice). Praktyka była niejednolita: niektórzy sędziowie traktowali bezdomność jako problem społeczny wymagający pomocy, inni stosowali ostre sankcje (internowanie w ośrodkach przystosowania społecznego). Wpływ Ustawy antypasożytniczej był szczególnie destrukcyjny — wobec osób uciekających przed represjami systemu wykorzystywano sankcje karne. Powiązane terminy. Zob. włóczęgostwo, żebractwo, ustawa antypasożytnicza 1982, art. 75 Konstytucji RP, marginesy społeczne, prawa człowieka. Dla problematyki habilitacyjnej kategoria ta stanowi modelowy przykład instrumentalizacji prawa karnego wobec mniejszości społecznych. Materiał archiwalny ujawnia, że ustawa antypasożytnicza z 26 X 1982 r. była wykorzystywana także politycznie — wobec działaczy Solidarności po internowaniu, którym uniemożliwiano powrót do pracy. Bezdomność stawała się formalną podstawą do umieszczenia w ośrodkach przystosowania społecznego. Sędziowie umarzający postępowania z motywami humanitarnymi byli pociągani do odpowiedzialności dyscyplinarnej. Po 1989 r. nastąpił przełom — ustawa z 12 III 1990 r. uchyliła ustawę antypasożytniczą. Ustawa z 29 XI 1990 r. o pomocy społecznej wprowadziła nowoczesny system wsparcia osób bezdomnych. Konstrukcja kryminalizacji stanu bezdomności została całkowicie wyeliminowana z polskiego porządku prawnego — zgodnie ze standardami międzynarodowymi (Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 16 XII 1966 r., ratyfikowany przez Polskę 18 III 1977 r.). Powiązane terminy: „włóczęgostwo", „żebractwo", „ustawa antypasożytnicza 1982", „pomoc społeczna", „prawa człowieka", „marginesy społeczne".
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego