przestępstwo przeciwko porządkowi publicznemu
ang. crime against public order
— Pojęcie i miejsce w systemie. Najszersza i najbardziej zróżnicowana kategoria przestępstw przeciwko dobrom zbiorowym — godzą w ogólny porządek, spokój i bezpieczeństwo społeczne, choć nie zawsze bezpośrednio w państwo czy konkretną instytucję. Granica między przestępstwami a wykroczeniami przeciwko porządkowi publicznemu (KW 1971 rozdział VIII) ma charakter materialny — zależy od ciężaru gatunkowego czynu, skali zagrożenia, motywów. KK 1997 ujmuje tę kategorię w rozdziałach XXII (XX–XXII) — gdzie znajdują się zarówno typy poważne (terrorystyczne, dotyczące broni), jak i lżejsze (zachowania publiczne). Zakres typów. Należą tu: nielegalne posiadanie i obrót bronią, materiałami wybuchowymi, gazami bojowymi, środkami chemicznymi (KK 1997 art. 263, 171); udział w nielegalnym zgromadzeniu, zbiegowisku, związku przestępczym (art. 254, 258); zakłócanie spokoju publicznego, nielegalne przekroczenie granicy (art. 264); publiczne nawoływanie do nienawiści, propagowanie totalitaryzmu (art. 256); publiczne pochwalanie przestępstw (art. 255); znieważenie funkcjonariusza, znieważenie symboli narodowych; nielegalne posiadanie radiowego aparatu nadawczego; pijaństwo, włóczęgostwo (głównie historyczne). Ewolucja XX-wieczna. KK 1932 (rozdziały XXVI–XXX) ujmował tę kategorię szeroko, z licznymi typami związanymi z ochroną porządku publicznego (naruszenie spokoju w nabożeństwie, znieważenie zwłok, naruszenie miru domowego). KK 1969 silnie rozbudował tę kategorię w rozdziałach XXXII–XXXIV (zwłaszcza w kontekście ochrony porządku socjalistycznego), wprowadzając liczne typy o charakterze politycznym (publiczne lżenie ustroju, nawoływanie do popełnienia przestępstwa, sprzeciw wobec polityki państwa). KK 1997 znacznie zredukował te politycznie obciążone typy, zachowując głównie czyny powszechnie uznane za przestępstwa we wszystkich systemach demokratycznych. Specyfika historyczna. W okresie PRL kategoria przestępstw przeciwko porządkowi publicznemu była powszechnie wykorzystywana wobec opozycji — szczególnie artykuły o publicznym nawoływaniu do popełnienia przestępstwa (art. 280 KK 1969), rozpowszechnianiu fałszywych wiadomości (art. 178 KK 1932 w pierwotnym brzmieniu, art. 282 KK 1969), znieważeniu organów państwa. Procesy lat 80. (KOR, Solidarność, podziemne wydawnictwa) były często prowadzone na podstawie tej kategorii. Po 1989 r. wiele typów uchylono lub złagodzono. Powiązane terminy. Zob. nielegalne posiadanie broni i amunicji, posiadanie materiałów wybuchowych, udział w nielegalnym zbiegowisku publicznym, nawoływanie do popełniania przestępstwa, publiczne pochwalanie faszyzmu, znieważenie funkcjonariusza, znieważenie albo usuwanie symboli narodowych, zakłócanie porządku publicznego, włóczęgostwo, żebractwo. Dla problematyki habilitacyjnej kategoria ta stanowi centralny obszar instrumentalizacji prawa karnego okresu PRL. Materiał archiwalny ujawnia, że konstrukcje rozdziału XX k.k. z 1969 r. (przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu) były wykorzystywane wobec opozycji — art. 270 (znieważenie naczelnych organów państwa), art. 271 (rozpowszechnianie nieprawdziwych wiadomości), art. 273 (posiadanie nielegalnych pism). Po 1989 r. masowa rehabilitacja na podstawie ustawy z 23 II 1991 r.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego