ang. infringement of educational law
— Czyn polegający na naruszeniu obowiązków administracyjnych w zakresie organizacji i prowadzenia oświaty publicznej — od niedopełnienia obowiązku szkolnego po nieprawidłowości w prowadzeniu szkół prywatnych. W systematyce historycznej należy do kategorii przestępstw i wykroczeń przeciwko porządkowi publicznemu, ze szczególnym ulokowaniem w prawie pozakodeksowym (ustawodawstwo szkolne). Pierwszą kompleksową regulację II RP przyniosła ustawa z 7 II 1919 r. o obowiązku szkolnym, rozszerzona ustawą z 11 III 1932 r. o ustroju szkolnictwa (tzw. ustawa jędrzejewiczowska). Przewidywały one sankcje wykroczeniowe — głównie grzywny — dla rodziców i opiekunów uchylających się od posyłania dzieci do szkoły. Surowsze sankcje, sięgające kary aresztu, dotyczyły osób prowadzących szkoły prywatne bez zezwolenia ministerialnego. Praktyka II RP, wbrew rozpowszechnionej później legendzie, dopuszczała znaczną elastyczność w ściganiu — szczególnie w stosunku do dzieci wiejskich w okresie prac polowych. PRL upaństwowił szkolnictwo dekretem z 23 XI 1945 r. i ustawą z 15 VII 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania. Naruszenie przepisów oświatowych zyskało wówczas dwojaki charakter: z jednej strony tradycyjne uchylanie się od obowiązku szkolnego (ścigane wykroczeniowo), z drugiej — polityczne ściganie nauczania niezależnego. Po 1981 r. uczestnicy tzw. „latających uniwersytetów" i Towarzystwa Kursów Naukowych byli pociągani do odpowiedzialności na podstawie przepisów o nielegalnych zgromadzeniach i o nielegalnym prowadzeniu działalności oświatowej. Materiał habilitacyjny zawiera przypadki sędziów postępowania karnego, którzy w latach 70.–80. uchylali się od orzekania surowych kar wobec organizatorów nieformalnego nauczania — niektórzy z nich zostali za to pociągnięci do odpowiedzialności dyscyplinarnej. Po 1989 r. ustawa z 7 IX 1991 r. o systemie oświaty uchyliła monopol państwa, pozostawiając jednak wykroczeniowy reżim odpowiedzialności za naruszenie obowiązku szkolnego (art. 18 i 20 ustawy). Dla badań nad odpowiedzialnością dyscyplinarną sędziów PRL szczególnie wartościowe są akta z lat 1976–1981, gdy odbywały się postępowania wobec sędziów odmawiających skazywania organizatorów kursów niezależnych. Klasyczne pytanie historiograficzne — czy taka odmowa była aktem heroizmu, czy zwykłej obojętności — pozostaje nierozstrzygnięte. Materiał archiwalny wskazuje, że granica między oboma postawami przebiegała często wzdłuż linii pokoleniowej: starsi sędziowie z doświadczeniem przedwojennym częściej traktowali sprawy oświatowe jako bagatelne, młodsi — jako ideologicznie znaczące. Kodeks karny z 1997 r. nie zawiera odrębnego typu — naruszenia obowiązków oświatowych regulowane są w ustawie z 7 IX 1991 r. o systemie oświaty (art. 120 — sankcje za niedopełnienie obowiązku szkolnego). Dla problematyki habilitacyjnej znaczące są sprawy z lat 50. i 60. dotyczące rodziców katolickich odmawiających zapisu dzieci do szkół świeckich (po likwidacji katechezy w szkołach państwowych w 1961 r.). Materiał archiwalny ujawnia, że konstrukcja „naruszenia obowiązku szkolnego" była wykorzystywana instrumentalnie wobec rodzin religijnych — sankcje administracyjne obejmowały grzywny, w cięższych wypadkach pozbawienie praw rodzicielskich.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego