przynależność do organizacji zakazanej
ang. participation in an illegal association
— Czyn polegający na uczestnictwie w związku, którego cel lub działalność są zabronione przez prawo, albo na uczestnictwie w związku niezarejestrowanym mimo obowiązku rejestracji. Konstrukcja ta wyrasta z prawa stowarzyszeń i klasycznej polityki państwa wobec organizacji podziemnych — w historii Polski XX w. była jednym z głównych instrumentów ścigania działalności konspiracyjnej. Kodeks karny z 1932 r. art. 165 — kto bierze udział w związku, którego ustrój, zasady działania lub cel ma być zachowany w tajemnicy przed władzą państwową, albo w związku, którego istnienie, ustrój lub cel ma pozostać tajemnicą wobec władzy państwowej, podlega karze więzienia do lat 5. Konstrukcja II RP obejmowała głównie organizacje konspiracyjne — KPP od 1919 r. (rozwiązana przez Komintern w 1938 r., ścigana przez polskie organy bezpieczeństwa), OUN, Trockistów. Kara była stosunkowo łagodna, praktyka orzecznicza zróżnicowana — w niektórych sprawach polityka łaskawienia, w innych rygorystyczna. Po 1944 r. konstrukcja przeszła głęboką transformację. Dekret z 31 X 1944 r. o ochronie Państwa, art. 14 dekretu z 13 VI 1946 r. (mały kodeks karny — kto bierze udział w związku mającym na celu obalenie ustroju, podlega karze więzienia od 5 lat lub karze śmierci) tworzyły ramy ścigania podziemia niepodległościowego — AK, NSZ, WiN, OUN, UPA. W latach 1944–1956 tysiące osób skazanych na śmierć i długoterminowe więzienia za udział w „nielegalnych" organizacjach konspiracyjnych. Kodeks karny z 1969 r. art. 278 — kto bierze udział w związku, którego celem jest popełnienie przestępstwa, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 5 lat. Konstrukcja PRL obejmowała rozmaite kategorie działalności — od grup zbrojnych przez tajne stowarzyszenia studenckie, duszpasterstwo akademickie, do drobnych grup opozycyjnych. Po 13 XII 1981 r. „Solidarność" jako organizacja zdelegalizowana stała się przedmiotem ścigania z art. 278 d.k.k. — udział w strukturach podziemnych traktowany był jako udział w nielegalnym związku. Kodeks karny z 1997 r. art. 258 § 1 — kto bierze udział w zorganizowanej grupie albo związku mającym na celu popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Art. 258 § 2 kwalifikuje surowiej grupę albo związek o charakterze zbrojnym lub mającym na celu popełnienie przestępstwa o charakterze terrorystycznym (kara od 6 miesięcy do 8 lat). Konstrukcja współczesna chroni porządek publiczny przed przestępczością zorganizowaną, nie zaś przed działalnością polityczną. Wyroki SN z lat 2000-nych (m.in. utrwalona linia orzecznicza Sądu Najwyższego końca XX w. precyzowała pojęcie zorganizowanej grupy. Powiązane terminy: udział w zorganizowanej grupie przestępczej, kierowanie zorganizowaną grupą (art. 258 § 3 k.k.), zakładanie nielegalnego związku (art. 256 § 4 — uchylony), grupa terrorystyczna (art. 258 § 2 k.k.). Aspekt habilitacyjny: rehabilitacja skazanych z art. 278 d.k.k. za działalność „solidarnościową" stanowi jeden z głównych nurtów stosowania ustawy z 23 II 1991 r.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego