ang. crime of participation in a association at committing a crime
— Czyn polegający na uczestnictwie w zorganizowanym związku, którego celem jest popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego. Konstrukcja ta stanowi współczesny odpowiednik historycznego pojęcia udziału w nielegalnym związku, lecz została zorientowana na zwalczanie przestępczości zorganizowanej, nie zaś działalności politycznej. Różnica dogmatyczna polega na tym, że punktem wyjścia jest przestępczy cel związku, a nie sama jego nielegalność z powodu braku rejestracji. Pojęcie wykształciło się w prawie polskim wraz z kodyfikacją 1969 r. (art. 278 d.k.k.) i zostało rozwinięte w obecnej kodyfikacji (art. 258 k.k.). Konstrukcja zakłada trzy elementy: (1) istnienie związku — trwałej struktury organizacyjnej z elementami hierarchii, podziału ról, wewnętrznej dyscypliny; (2) cel przestępczy — popełnianie czynów zabronionych jako stałe lub główne zajęcie; (3) świadomy udział sprawcy — uczestnik musi wiedzieć o przestępczym charakterze celu związku. Sąd Najwyższy w licznych orzeczeniach precyzował pojęcie zorganizowanego związku. Konsekwentna linia orzecznicza ustaliła, że dla bytu związku konieczna jest pewna trwałość organizacyjna, ustalony plan działania, hierarchiczna struktura. Doraźne porozumienie kilku osób w celu popełnienia jednego konkretnego przestępstwa nie tworzy związku — kwalifikuje się jako współsprawstwo (art. 18 § 1 k.k.). Z kolei luźna sieć powiązań osobistych bez stałych ról organizacyjnych może być kwalifikowana jako zorganizowana grupa (kategoria nieco lżejsza od związku). Praktyka orzecznicza obejmuje sprawy o przestępczość mafijną (Pruszków, Wołomin, Krakowska), narkotykową (siatki przemytu i dystrybucji), gospodarczą (oszustwa VAT, karuzelowe wyłudzenia), handel ludźmi. Współczesna konstrukcja art. 258 k.k. eliminuje element polityczny obecny w art. 278 d.k.k. — wymóg „celu przestępczego" zawęża zakres przedmiotowy do przestępczości zorganizowanej. Aspekt habilitacyjny: rozróżnienie między historyczną a współczesną wersją tego typu czynu zabronionego stanowi punkt wyjścia dla badań nad transformacją prawa karnego po 1989 r. Dla problematyki habilitacyjnej istotne jest rozróżnienie między historycznym art. 278 k.k. z 1969 r. (z elementem „wrogiej działalności politycznej") a współczesnym art. 258 k.k. z 1997 r. (z czystym celem przestępczym). Konstrukcja k.k. z 1969 r. była systematycznie wykorzystywana wobec opozycji — Komitet Obrony Robotników (od 1976 r.), Konfederacja Polski Niepodległej (od 1979 r.), Solidarność po jej zawieszeniu w grudniu 1981 r. — wszystkie te struktury były kwalifikowane jako „związki mające na celu obalenie ustroju" (art. 278 k.k. 1969). Materiał archiwalny zawiera kilkaset spraw o kwalifikacje z art. 278 d.k.k. wobec działaczy opozycji w latach 1976–1989. Po 1989 r. ustawa z 23 II 1991 r. stworzyła ramy prawne unieważnienia tych skazań. Sąd Najwyższy w setkach orzeczeń lat 90. uznawał działalność opozycyjną za czyny na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, wyłączające jej kryminalność. Praktyka ta — uchwalona Uchwałą SN z 21 V 1991 r. (I KZP 7/91) — stanowiła ważny element rozliczeń pokoleniowych z PRL.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego