ang. mutiny
— Czyn polegający na zorganizowanym czynnym oporze grupy osób wobec władzy państwowej, dowództwa wojskowego, administracji penitencjarnej lub innej formacji uzbrojonej. Pojęcie buntu w polskim prawie karnym XX w. ma kilka odrębnych desygnatów: bunt zbrojny przeciwko państwu, bunt żołnierski, bunt więzienny, bunt internowanych. Wspólnym mianownikiem jest zbiorowy charakter wystąpienia oraz element siły fizycznej skierowanej przeciwko ustanowionej władzy. Kodeks karny z 1932 r. art. 93 — kto bierze udział w buncie albo w spisku zmierzającym do oderwania części obszaru Państwa albo do gwałtownej zmiany ustroju, podlega karze śmierci albo dożywocia. Konstrukcja II RP traktowała bunt jako kwalifikowaną formę zamachu na państwowość — kategoria stosowana wobec rebelii politycznych. Praktyka międzywojenna obejmowała procesy uczestników powstań ukraińskich (1922 r. — Powstanie Wschodniogalicyjskie, 1930 r. — pacyfikacja), brzeskich (proces brzeski 1931 r. — choć tam art. 100 k.k., nie buntu), procesy komunistów oskarżanych o spisek. Po 1944 r. konstrukcja buntu została wykorzystana przeciwko podziemiu antykomunistycznemu. Kodeks Wojskowy z 23 IX 1944 r. art. 86 — bunt zbrojny — kara śmierci. Dekret z 13 VI 1946 r. art. 1 — udział w związku zbrojnym mającym na celu obalenie ustroju — kara śmierci lub dożywocia. Sądy wojskowe orzekały tysiące wyroków śmierci za udział w „buntach" — w praktyce za uczestnictwo w oddziałach AK, NSZ, WiN, NZW. Po 1956 r. konstrukcja buntu zbrojnego utraciła znaczenie praktyczne, lecz pozostała w kodyfikacji. Kodeks karny z 1969 r. art. 122 (zdrada główna) — kto, działając z obcym państwem lub jego przedstawicielem, dopuszcza się czynu skierowanego przeciwko niepodległości państwa. Art. 247 — bunt w zakładzie penitencjarnym (zob. odrębne hasło). Kodeks karny z 1997 r. nie zachował odrębnego typu „buntu" jako przestępstwa stanu — kazuistyka rebelii i zamachów stanu pokryta jest art. 127 (zamach stanu), art. 128 (zamach na konstytucyjny organ), art. 247 (bunt w jednostce penitencjarnej). Ramy konstytucyjne: art. 26 Konstytucji RP zakazuje używania siły zbrojnej do rozwiązywania sporów politycznych. Powiązane terminy: zamach stanu (art. 127 k.k.), spisek (kategoria historyczna), bunt więzienny (art. 247 k.k.), zbiegowisko publiczne (art. 254 k.k.), udział w nielegalnym związku, zdrada stanu (art. 122–124 d.k.k. — uchylone). Aspekt habilitacyjny: rehabilitacja skazanych za „udział w buntach" przeciwko PRL stanowi jeden z głównych nurtów stosowania ustawy z 23 II 1991 r. Wymiar instytucjonalny: w sądownictwie wojskowym lat 1944–1956 stosowanie kwalifikacji „udziału w buncie" było jednym z głównych instrumentów represji wobec polskiego podziemia niepodległościowego. Sędziowie wojskowi orzekający w tych sprawach nierzadko przeprowadzali rozprawy w trybie postępowania doraźnego, zaocznego, bez udziału obrońcy lub z obrońcą wyznaczonym z urzędu — bez zapoznania się z aktami sprawy. Akta postępowań dyscyplinarnych z tego okresu pokazują nieliczne przypadki sędziów odmawiających orzekania w tym trybie — większość kończyła się odwołaniem ze stanowiska lub przeniesieniem do sądownictwa powszechnego.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego