bunt w zakładzie karnym
ang. prison mutiny
— Pojęcie i miejsce w systemie. Bunt więzienny to zbiorowy opór osób pozbawionych wolności wobec administracji zakładu karnego lub aresztu, połączony z odmową wykonania poleceń, niszczeniem mienia, użyciem przemocy wobec funkcjonariuszy lub współwięźniów, opanowaniem części obiektu albo wzięciem zakładników. Czyn godzi w porządek wykonawczy, w bezpieczeństwo osób przebywających w zakładzie oraz w skuteczność wykonania orzeczeń karnych; jest klasycznym przestępstwem zbiorowym przeciwko instytucjom publicznym. Wyrażenie kodyfikacyjne. Kodeks karny z 1932 r. regulował bunt w art. 154 (rozdział o przestępstwach przeciwko władzy państwowej i porządkowi publicznemu) — w typie kwalifikowanym sięgała kara dożywocia. Kodeks karny z 1969 r. zachował figurę w art. 253 — z surowymi sankcjami za bunt z użyciem broni lub przemocy. Kodeks karny z 1997 r. ujmuje bunt więzienny w art. 247 § 3 k.k. (znęcanie się nad osobą pozbawioną wolności w warunkach buntu — od strony pasywnej współwięźniów) oraz w art. 254 (udział w zbiegowisku publicznym, modyfikowany przy kontekście więziennym). Kodeks karny wykonawczy reguluje natomiast środki dyscyplinarne wobec uczestników buntu (art. 142–144 k.k.w.). Specyfika PRL. Bunty więzienne miały w PRL silny wymiar polityczny. Do najważniejszych należały: bunt w więzieniu w Wronkach w 1945 r., bunt w Rawiczu w 1948 r. (więźniowie podziemia), bunt w Zakładzie Karnym w Strzelcach Opolskich w 1951 r., wystąpienia w Iławie w 1981 r., a przede wszystkim seria buntów w stanie wojennym i po nim — w Kwidzynie w sierpniu 1982 r. (brutalna pacyfikacja przez ZOMO, kilkudziesięciu rannych internowanych), w Hrubieszowie 1985, w Wronkach 1989. Bunty traktowane były jako zbrodnia kryminalna; akta dyscyplinarne sędziów pokazują postępowania przeciwko sędziom, którzy kwestionowali oficjalne ustalenia o "samowolnych zachowaniach więźniów" lub łagodniej oceniali odpowiedzialność uczestników. Sprawa Kwidzynia 1982 r. po 1989 r. stała się przedmiotem nowych postępowań karnych przeciwko funkcjonariuszom Służby Więziennej i ZOMO za przekroczenie uprawnień i znęcanie się. Praktyka orzecznicza. Sąd Najwyższy w sprawach buntowych wymagał starannego ustalenia roli każdego uczestnika — czy chodziło o aktywne organizowanie, kierowanie, czy jedynie udział pasywny. W orzecznictwie po 1989 r. zaznaczyła się linia uwzględniająca warunki bytowe w zakładach (przepełnienie, naruszenia godności, opóźnione widzenia) jako okoliczności łagodzące lub wręcz wyłączające bezprawność (kontratyp obrony koniecznej w przypadkach skrajnych). Powiązane terminy. ‘samouwolnienie’ (art. 242 k.k.), ‘uwolnienie pozbawionego wolności’ (art. 243 k.k.), ‘udział w zbiegowisku publicznym’ (art. 254 k.k.), ‘znęcanie się’ (art. 247 k.k.), ‘nadużycie funkcji’ (art. 231 k.k.), ‘wzięcie zakładnika’ (art. 252 k.k.).
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego