wyzwolenie więźnia
ang. release of a deprived person
— Pojęcie i miejsce w systemie. Uwolnienie pozbawionego wolności to czyn polegający na umożliwieniu ucieczki osobie zatrzymanej, tymczasowo aresztowanej lub odbywającej karę pozbawienia wolności — przez wyważenie zabezpieczeń, wprowadzenie w błąd straży, wyniesienie sprzętu umożliwiającego ucieczkę, nieuprawnione zwolnienie z zakładu karnego. Sprawcą może być osoba postronna albo funkcjonariusz służby penitencjarnej działający z naruszeniem obowiązków. Przestępstwo godzi w władzę państwa nad wykonywaniem kary izolacyjnej i tymczasowego aresztowania. Wyrażenie kodyfikacyjne. Kodeks karny z 1932 r. regulował to przestępstwo w art. 151 — z karą do 5 lat pozbawienia wolności; w art. 152 — typ kwalifikowany za uwolnienie z użyciem przemocy lub w wyniku porozumienia funkcjonariusza ze sprawcą zewnętrznym. Kodeks karny z 1969 r. zachował te konstrukcje w art. 257. Kodeks karny z 1997 r. uregulował uwolnienie w art. 243: "Kto osobę pozbawioną wolności na podstawie orzeczenia sądu lub prawnego nakazu wydanego przez inny organ państwowy uwalnia lub ułatwia jej ucieczkę, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3". W typie kwalifikowanym (uwolnienie z użyciem broni, przemocy lub w warunkach zorganizowanego napadu) — art. 280 § 2 lub art. 252 (terrorystyczny napad). Specyfika PRL. W okresie powojennym 1944–1956 znanym był szereg akcji uwolnienia więźniów politycznych przez podziemie zbrojne — m.in. akcja na więzienie w Kielcach z sierpnia 1945 r., akcja w Zambrowie, w Pułtusku. Sprawcy karani byli przez sądy wojskowe karą śmierci lub długoletnim pozbawieniem wolności. W stanie wojennym dochodziło do prób uwolnienia internowanych — zarówno przez członków rodzin, jak i przez kontaktowych z podziemia; sprawy te trafiały do sądów wojskowych. Akta dyscyplinarne sędziów ujawniają sprawy o nieuprawnione zwolnienie z aresztu — funkcjonariusze i sędziowie kierowniczy bywali pociągani do odpowiedzialności za zwolnienia osób politycznie ściganych pod pozorem błędu administracyjnego. Praktyka orzecznicza. Sąd Najwyższy konsekwentnie wymagał ustalenia umyślności po stronie sprawcy oraz związku przyczynowego między działaniem a ucieczką lub uwolnieniem. W sprawach z udziałem funkcjonariuszy ważna była kwestia rozdzielenia uwolnienia (art. 243 k.k.) od nadużycia funkcji (art. 231 k.k.) — orzecznictwo dopuszcza kumulatywną kwalifikację. Powiązane terminy. ‘samouwolnienie’ (art. 242 k.k.), ‘bunt więzienny’, ‘poplecznictwo’ (art. 239 k.k.), ‘nadużycie funkcji’ (art. 231 k.k.), ‘pomocnictwo’ (art. 18 § 3 k.k.), ‘zorganizowana grupa przestępcza’ (art. 258 k.k.). Kodeks karny z 1997 r. (art. 243) zamknął rozwój regulacji XX-wiecznej, kontynuując klasyczną konstrukcję ochrony władzy państwa nad wykonaniem orzeczeń karnych. Dla problematyki habilitacyjnej znaczące są procesy rehabilitacyjne lat 90. dotyczące osób skazanych w PRL za pomoc działaczom podziemia niepodległościowego — Sąd Najwyższy unieważniał wcześniejsze wyroki, uznając, że pomoc w ucieczce żołnierzy AK lub WiN nie podlegała kwalifikacji jako uwolnienie pozbawionego wolności. Powiązane terminy: „samouwolnienie", „poplecznictwo", „uchylanie się od kary".
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego