rozruch · nielegalne zbiegowisko publiczne
ang. participation in an illegal public gathering
— Czyn polegający na uczestnictwie w zbiegowisku publicznym, którego uczestnicy wspólnymi siłami dopuszczają się gwałtu na osobie lub mieniu albo do niego się przygotowują. Konstrukcja ta wyrasta z klasycznej tradycji ochrony porządku publicznego — zakłada, że samo uczestnictwo w grupie dopuszczającej się zbiorowego użycia siły rodzi odpowiedzialność niezależnie od indywidualnego wkładu w popełniane czyny. Kodeks karny z 1932 r. art. 163 — kto bierze udział w zbiegowisku publicznym, którego uczestnicy wspólnymi siłami dopuszczają się gwałtu na osobie lub mieniu, podlega karze aresztu do lat 3 lub więzienia do lat 5. Konstrukcja II RP zakładała trzy kryteria: (1) zbiegowisko jako spontaniczne zgromadzenie nieoznaczonej liczby osób, (2) charakter publiczny — w miejscu otwartym dla bliżej nieoznaczonego kręgu osób, (3) elementem koniecznym było rzeczywiste lub przygotowywane zbiorowe użycie siły. Praktyka międzywojenna obejmowała sprawy o udział w zaburzeniach studenckich, w demonstracjach robotniczych przeradzających się w starcia z policją, w tumultach religijnych (zaburzenia w Przytyku 9 III 1936 r.). Kodeks karny z 1969 r. art. 275 utrzymał konstrukcję — kto bierze udział w zbiegowisku publicznym, którego uczestnicy wspólnymi siłami dopuszczają się gwałtu na osobie lub mieniu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 5. W okresie PRL przepis ten był stosowany wybiórczo. Demonstracje popierające ustrój nie były kwalifikowane jako zbiegowiska, nawet jeśli dochodziło do gwałtów (np. wydarzenia marcowe 1968 r. — bicie studentów przez „aktyw robotniczy" nie skutkowało odpowiedzialnością uczestników aktywu). Demonstracje opozycyjne (czerwiec 1956 w Poznaniu, marzec 1968, grudzień 1970, czerwiec 1976, sierpień 1980, demonstracje stanu wojennego 1982–1983) były intensywnie ścigane. Szczególnie liczne sprawy zbiegowiskowe orzekano po manifestacjach 31 VIII 1982 r. — w wielu miastach doszło wtedy do starć z ZOMO, sądy orzekały setki spraw o udział w zbiegowiskach. Kodeks karny z 1997 r. art. 254 § 1 — kto bierze czynny udział w zbiegowisku wiedząc, że jego uczestnicy wspólnymi siłami dopuszczają się gwałtownego zamachu na osobę lub mienie, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Art. 254 § 2 kwalifikuje czyn surowiej, gdy następstwem zbiegowiska jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu. Współczesna konstrukcja wymaga wiedzy uczestnika o zbiorowym charakterze gwałtu, co zawęża zakres penalizacji. Praktyka orzecznicza końca XX w. obejmuje sprawy ze strajków, kibicowskich starć ulicznych, manifestacji. Powiązane terminy: udział w nielegalnym zgromadzeniu (regulacje XX-wieczne), tumult, bunt (art. 247 k.k. — w jednostkach penitencjarnych), przestępstwo zbiorowe. Aspekt habilitacyjny: liczne sprawy z lat 1982–1983 podlegały rehabilitacji na podstawie ustawy z 23 II 1991 r.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego