upojenie alkoholowe
ang. drunkenness
— Stan upojenia alkoholowego, w polskim prawie XX w. ujmowany jako kategoria penalizowana w określonych sytuacjach — pijaństwo publiczne, pijaństwo w pracy, pijaństwo żołnierza w służbie, pijaństwo kierowcy. Konstrukcja nie polegała na karaniu samego stanu (kara za skutek biologiczny byłaby absurdem), lecz na karaniu manifestacji tego stanu w określonych sferach społecznych, w których zachowanie trzeźwości stanowiło obowiązek prawny lub społeczny. Konstrukcja II RP rozproszona — pijaństwo w służbie wojskowej regulowane Kodeksem Wojskowym, prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości — ustawą z 7 X 1921 r. o przepisach porządkowych na drogach publicznych. Pijaństwo publiczne (manifestowanie nietrzeźwości w miejscu publicznym) było ścigane na podstawie lokalnych przepisów porządkowych. Ogólnego typu „pijaństwo" jako przestępstwa II RP nie znała. Ustawa z 24 III 1932 r. o monopolu spirytusowym regulowała aspekt fiskalny i akcyzowy. PRL wprowadził rozbudowany system zwalczania pijaństwa. Ustawa z 27 IV 1956 r. o zwalczaniu alkoholizmu, ustawa z 26 X 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi — art. 14 ust. 1 — kto wbrew zakazowi spożywa napoje alkoholowe w miejscach publicznych, podlega karze grzywny. Konstrukcja ustawy 1982 r. obejmowała: pijaństwo publiczne, sprzedaż alkoholu osobom nietrzeźwym, dostarczanie alkoholu nieletnim, prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości. Ośrodki dla osób nietrzeźwych (izby wytrzeźwień) wprowadzone na masową skalę od 1956 r. Osoby zatrzymane w stanie nietrzeźwości przewidywały kombinację sankcji administracyjnych (opłata za pobyt) i karnych (jeśli towarzyszyły inne wykroczenia). Dla badań historycznoprawnych istotny jest fakt instrumentalizacji art. 14 ustawy o wychowaniu w trzeźwości w PRL — w okresie stanu wojennego liczne zatrzymania działaczy opozycji odbywały się pod pretekstem stanu nietrzeźwości, mimo że osoby zatrzymywane były trzeźwe. Procedura izby wytrzeźwień umożliwiała kilkugodzinne unieruchomienie bez sądowego nadzoru, co aparat bezpieczeństwa wykorzystywał do tymczasowego usuwania niepożądanych osób z miejsc publicznych w czasie wizyt zagranicznych delegacji, świąt państwowych, manifestacji opozycyjnych. Akta dyscyplinarne lekarzy izb wytrzeźwień zawierają zarzuty fałszowania protokołów stwierdzenia stanu nietrzeźwości. Kodeks wykroczeń z 20 V 1971 r. (art. 51 — zakłócenie spokoju, art. 140 — nieobyczajny wybryk) i ustawa z 26 X 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (art. 14) zamknęły rozwój regulacji XX-wiecznej. Konstrukcja ta — z licznymi nowelizacjami — stanowi domknięcie polskiej tradycji walki z pijaństwem publicznym. Dla problematyki habilitacyjnej szczególnie znaczące są sprawy z lat 1981–1989 dotyczące instrumentalizacji art. 14 ustawy o wychowaniu w trzeźwości. Materiał archiwalny ujawnia liczne przypadki, w których funkcjonariusze MO podawali alkohol działaczom opozycji, by następnie ich zatrzymać za rzekome spożywanie w miejscu publicznym. Procedura izby wytrzeźwień umożliwiała kilkugodzinne unieruchomienie bez sądowego nadzoru — co aparat bezpieczeństwa wykorzystywał do tymczasowego usuwania niepożądanych osób z miejsc publicznych w czasie wizyt zagranicznych delegacji, świąt państwowych i manifestacji opozycyjnych. Akta dyscyplinarne lekarzy izb wytrzeźwień zawierają zarzuty fałszowania protokołów stwierdzenia stanu nietrzeźwości.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego