dezinformacja
ang. spreading misinformation
— Pojęcie i miejsce w systemie. Rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji — synonimiczna forma typu publicznego rozpowszechniania fałszywych wiadomości. Nieznaczna różnica terminologiczna — "informacje" to pojęcie nowsze, neutralne stylowo; "wiadomości" — bardziej tradycyjne, używane w KK 1932 i KK 1969. W praktyce orzeczniczej oba pojęcia stosowane były wymiennie, z analogicznym zakresem kryminalizacji. Funkcja w systemie ścigania. Konstrukcja rozpowszechniania nieprawdziwych informacji była głównym narzędziem walki z prasą podziemną i niezależną publicystyką w okresie PRL. Sankcjonowano nie tylko autorów, ale i kolporterów, drukarzy, osoby udostępniające maszynopisy. Konstrukcja miała charakter łańcucha — odpowiedzialność rozkładała się na wszystkich uczestników procesu rozpowszechniania. Praktyka okresu Solidarności i stanu wojennego. W okresie 1980–1981 r. konstrukcja stosowana była ograniczenie — Solidarność miała legalność. Po 13 XII 1981 r. — eksplozja stosowania: każda publikacja podziemna była potencjalnym przedmiotem postępowania. Materiał archiwalny pokazuje tysiące spraw — przeciwko drukarzom (operatorzy maszyn powielających, drukarni nielegalnych), kolporterom (osoby przewożące i dystrybuujące prasę podziemną), autorom (publicyści i redaktorzy). Sankcje w trybie doraźnym — do 10 lat więzienia. Wyzwania konstrukcyjne. Pojęcie "nieprawdziwości" — wymóg dowodowy. W teorii sąd miał ustalać, czy informacja jest faktycznie nieprawdziwa. W praktyce stosowano domniemanie nieprawdziwości każdej informacji pochodzącej z nieoficjalnych źródeł. Sędziowie wymagający dowodu fałszywości — byli krytykowani i poddawani postępowaniom dyscyplinarnym. Konstrukcja praktycznie operowała na zasadzie ciężaru dowodu obciążającego oskarżonego — niezgodnie ze standardami prawa karnego. Liczba postępowań. Według badań archiwalnych (M. Gołoński, J. Pasztor) w samym okresie stanu wojennego prokuratura wszczęła ponad 5000 postępowań z art. 271 KK 1969 — w tym kilkaset spraw zakończonych skazaniem na kary 3–8 lat. Po 1989 r. — masowa rehabilitacja. Sąd Najwyższy w uchwale z 23 V 1990 r. (V KO 1/90) sformułował wykładnię korzystną dla wnioskodawców — uznając, że publikacje Solidarności i opozycji stanowiły uprawnioną realizację wolności słowa. Powiązane terminy. Zob. publiczne rozpowszechnianie fałszywych wiadomosci, publiczne rozgłaszanie fałszywych informacji, art. 271 KK 1969, stan wojenny, prasa podziemna, opozycja PRL, dezinformacja, rehabilitacja. Kodeks karny z 1997 r. odszedł od ogólnej konstrukcji „rozpowszechniania fałszywych wiadomości" — uznanej za zbyt szeroką i historycznie nadużywaną — na rzecz typów konkretnych chronionych dóbr prawnych: art. 132 (dezinformacja wywiadowcza), art. 240 § 1 (wprowadzenie w błąd organu ścigania), art. 226 § 3 (znieważenie funkcjonariusza). Konstrukcja ta — odzwierciedlająca standardy wolności słowa — stanowi domknięcie tradycji XX w.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego