rozpowszechnianie dezinformacji
ang. public misinformation
— Pojęcie i miejsce w systemie. Publiczne rozpowszechnianie fałszywych wiadomości — typ przestępstwa specyficzny dla prawa karnego PRL (z funkcjonalnym odpowiednikiem w KK 1932), polegający na publicznym udostępnianiu informacji nieprawdziwych w sposób mogący wywołać niepokój publiczny lub wyrządzić szkodę interesom państwa. Pojęcie głównego narzędzia ścigania publicystyki niezależnej i podziemnej w okresie PRL. Wyrażenie kodyfikacyjne. KK 1969 (art. 271) — "Kto rozpowszechnia fałszywe wiadomości, mogące wyrządzić poważną szkodę interesom Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej". Sankcja — do 8 lat pozbawienia wolności. KK 1932 (art. 170) zawierał łagodniejszy odpowiednik (do 1 roku więzienia). Eskalacja sankcji w PRL odzwierciedlała znaczenie kontroli nad informacją w systemie politycznym. Pojęcie "fałszywości". Centralne wyzwanie konstrukcyjne — ustalanie, co jest "fałszywe". W praktyce PRL informacje pochodzące z mediów zachodnich (BBC, Wolna Europa, Głos Ameryki) były automatycznie traktowane jako fałszywe, niezależnie od ich rzeczywistej prawdziwości. Konstrukcja oparta na domniemaniu prawdziwości oficjalnych komunikatów PRL i fałszywości pozostałych. Sędziowie odmawiający stosowania tej konstrukcji byli poddawani postępowaniom dyscyplinarnym. Praktyka stanu wojennego. Po 13 XII 1981 r. konstrukcja zyskała szczególne znaczenie. Dekrety stanu wojennego zaostrzały sankcje — do 10 lat. Materiał archiwalny pokazuje tysiące postępowań przeciwko: kolporterom prasy podziemnej ("Tygodnik Mazowsze", "Tygodnik Wojenny", "KOS"), redaktorom publikacji bezdebitowych, ulotkarzom, twórcom satyrycznych ulotek przedstawiających przywódców politycznych. Postępowania prowadzone były często w trybie doraźnym — z minimalną starannością dowodową. Sędziowska odmowa stosowania. Materiał dyscyplinarny okresu PRL pokazuje, że niektórzy sędziowie odmawiali stosowania surowych sankcji z art. 271 — uznając brak "fałszywości" informacji albo nieproporcjonalność zarzutu. Tacy sędziowie byli systematycznie poddawani postępowaniom dyscyplinarnym, niekiedy zwalniani ze służby. Ślady tej praktyki są w aktach archiwalnych dyscyplinarnych — stanowią materiał habilitacyjny Jakoba Maziarza dotyczący odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów PRL. Powiązane terminy. Zob. publiczne rozgłaszanie fałszywych informacji, rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji, art. 271 KK 1969, stan wojenny, dezinformacja, opozycja PRL, prasa podziemna, rehabilitacja. Kodeks karny z 1997 r. odszedł od ogólnej konstrukcji „rozpowszechniania fałszywych wiadomości" — uznawanej za zbyt szeroką i nadającą się do nadużyć — na rzecz typów konkretnych chronionych dóbr prawnych: art. 132 (dezinformacja wywiadowcza), art. 240 § 1 (wprowadzenie w błąd organu ścigania), art. 226 § 3 (znieważenie funkcjonariusza), art. 257 (znieważenie grupy etnicznej). Dla problematyki habilitacyjnej szczególnie znaczące są procesy rehabilitacyjne lat 90. dotyczące dziennikarzy i kolporterów prasy podziemnej skazanych w okresie PRL. Sąd Najwyższy w setkach orzeczeń unieważniał wcześniejsze wyroki — uznając, że informacje pochodzące z mediów zachodnich (BBC, Wolna Europa, Głos Ameryki) nie mogły być uznane za „fałszywe" w rozumieniu k.k. z 1969 r. Procesy te — przebiegające w trybie ustawy z 23 II 1991 r. — stanowiły centralny element rozliczeń z PRL w obszarze wolności słowa. Powiązane terminy: „publiczne rozgłaszanie fałszywych informacji", „rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji", „dezinformacja wywiadowcza", „art. 271 KK 1969", „stan wojenny", „opozycja PRL", „prasa podziemna", „rehabilitacja".
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego