instigatio publica
ang. incitement to commit a crime
— Pojęcie i miejsce w systemie. Nawoływanie do popełniania przestępstwa — typ przestępstwa polegający na publicznym wzywaniu do popełnienia konkretnego czynu zabronionego. Konstrukcja stanowi formę pośredniego uczestnictwa w przestępczości — sprawca nie popełnia osobiście, ale tworzy warunki sprzyjające popełnianiu przez innych. Klasyczne narzędzie ochrony porządku publicznego, znane od XIX-wiecznych kodeksów. Wyrażenie kodyfikacyjne. KK 1997 (art. 255 § 1) — "Kto publicznie nawołuje do popełnienia występku lub przestępstwa skarbowego, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2". Art. 255 § 2 — surowsza sankcja za nawoływanie do zbrodni (do 3 lat). Konstrukcja KK 1969 (art. 156) była zbliżona z różnicami w sankcjach. KK 1932 (art. 26) — odrębne ujęcie w ramach typu podżegania. Stosunek do podżegania. Centralne wyzwanie doktrynalne — rozróżnienie nawoływania od podżegania (art. 18 § 1 KK 1997). Podżeganie wymaga skierowania do konkretnej osoby i wywołania zamiaru jej popełnienia konkretnego przestępstwa. Nawoływanie — publiczne, skierowane do nieoznaczonego kręgu odbiorców, bez wymogu skuteczności. Wezwanie do anonimowego tłumu na demonstracji, by atakować policjantów — nawoływanie; wezwanie skierowane do imiennie wskazanej osoby — podżeganie. Wymóg publiczności. Czyn musi być popełniony publicznie. Wezwanie wobec wąskiego kręgu osób (rozmowa w mieszkaniu, prywatna grupa na komunikatorze) — nie wypełnia znamion. Internet — granicznie: wpis na otwartym profilu publicznie dostępnym wypełnia wymóg; wpis w zamkniętej grupie — z reguły nie. Sąd Najwyższy wypracował wykładnię — granica zależy od liczby potencjalnych odbiorców i stopnia ich wyselekcjonowania. Konkretność wezwania. Konstrukcja wymaga wezwania do popełnienia konkretnego przestępstwa albo jego rodzaju — nie ogólnej krytyki porządku prawnego. "Trzeba zabić tego polityka" — typowe nawoływanie; "system jest zły, trzeba go zmienić" — nieskryminalizowane. Granica jest płynna — sądy stosują wykładnię ostrożną, zwłaszcza w kontekście wypowiedzi politycznych. Specyfika historyczna. W okresie międzywojennym konstrukcja stosowana była głównie wobec publikacji prasowych nawołujących do zamachów politycznych i terroryzmu. W okresie PRL — wobec ulotek podziemia opozycyjnego, kazań krytycznych wobec ustroju. Praktyka była selektywna. Po 1989 r. — sprawy nieliczne. W ostatnich latach wzrost znaczenia w kontekście internetu — wezwań do agresji wobec mniejszości, przemocy politycznej. Standardy strasburskie. ETPCz w sprawach Sürek v. Turkey (1999), Erdogdu and Ince v. Turkey (1999), Otegi Mondragon v. Spain (2011) wypracował zasady: kryminalizacja nawoływania może być zgodna z art. 10 EKPC, ale wymaga proporcjonalności. Wezwania do przemocy fizycznej — z reguły kryminalizowane; wezwania do nieprzestrzegania ustaw — z reguły nie; wezwania do działań krytycznych — z reguły nie. Polskie standardy — generalnie zgodne, choć wykładnia wymaga indywidualnej oceny. Powiązane terminy. Zob. publiczne pochwalanie przestępstwa, nawoływanie do nieposłuszeństwa władzy, podżeganie, art. 255 KK, art. 18 KK, mowa nienawiści, internet, wolność słowa.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego