— Pojęcie i miejsce w systemie. Część szczególna kodeksu karnego zawiera typy konkretnych czynów zabronionych (przestępstw) wraz z grożącymi za nie karami. Stosuje się ją łącznie z częścią ogólną — która dostarcza pojęciowych i instytucjonalnych ram dla każdego typu szczegółowego. Tradycyjna systematyka uporządkowuje typy według dobra prawnego, na które godzą — od najwyższych (państwo, ludzkość) ku coraz węższym (mienie, dobre imię, środowisko). Systematyka XX-wieczna. KK 1932 dzielił część szczególną na rozdziały XVII–XLII (art. 92–292), zachowując klasyczne dobra ochrony: państwo, władza publiczna, wymiar sprawiedliwości, dokumenty, porządek publiczny, religia, wolność, cześć, wolność seksualna i obyczajność, małżeństwo i rodzina, życie i zdrowie, mienie, gospodarka. KK 1969 (art. 121–264) zachował tę strukturę, dodając jednak charakterystyczną dla PRL kategorię przestępstw przeciwko podstawowym interesom politycznym i gospodarczym (rozdział XIX) oraz odrębny rozdział o przestępstwach przeciwko mieniu społecznemu (art. 199–204) — surowiej karanym niż przestępstwa przeciwko mieniu prywatnemu. KK 1997 (art. 117–316) zniósł rozróżnienie mienia społecznego i prywatnego, rozbudował kategorię przestępstw przeciwko obrotowi gospodarczemu, dodał rozdział o przestępstwach przeciwko ochronie informacji (art. 265–269b) i obrotowi pieniędzmi (art. 310–316). Specyfika PRL. Prawo karne PRL eksponowało ochronę interesów państwa socjalistycznego w stopniu nieznanym w państwach demokratycznych — kara śmierci za zagarnięcie mienia społecznego znacznej wartości (KK 1969 art. 134), ścisłe karanie przestępstw gospodarczych (spekulacja, sabotaż gospodarczy), użycie kategorii politycznych (zdrada Ojczyzny, sabotaż) wobec opozycji. Ten balast doktrynalny i orzeczniczy jest istotnym przedmiotem rozliczeń lustracyjnych i historycznoprawnych po 1989 r. Stosunek do prawa międzynarodowego. KK 1997 silnie inkorporował zobowiązania międzynarodowe — Konwencję ONZ o ludobójstwie z 1948 r. (art. 118), Statut Rzymski MTK z 1998 r. (art. 117–126: zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości, wojenne), Konwencje genewskie z 1949 r. — wprowadzając rozdział XVI o przestępstwach przeciwko pokojowi, ludzkości oraz wojennych. Ta integracja była niemożliwa w okresie PRL ze względu na blokowanie ratyfikacji niektórych konwencji. Powiązane terminy. Zob. przestępstwa przeciwko państwu, przestępstwa przeciwko instytucjom publicznym, przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu, przestępstwa przeciwko dobrom indywidualnym, przestępstwa przeciwko dobrom zbiorowym, zbrodnie międzynarodowe. Dla problematyki habilitacyjnej szczególnie istotne są zmiany systematyczne między kolejnymi kodyfikacjami XX w. KK 1932 ujmował część szczególną w hierarchii dóbr (od dóbr ogólnych po indywidualne); KK 1969 wprowadził dychotomiczny podział na przestępstwa przeciwko mieniu społecznemu (z surowszymi sankcjami) i prywatnemu — odzwierciedlający ideologię socjalistyczną. KK 1997 zniósł tę dychotomię, wprowadzając jednolity system ochrony mienia. Konstrukcja ta — odzwierciedlająca standardy demokratyczne — stanowi domknięcie polskiej tradycji XX w.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego