ang. crimes against the state
— Pojęcie i miejsce w systemie. Najwyższa hierarchicznie kategoria przestępstw w polskim prawie karnym XX w. — godzą bezpośrednio w byt, niepodległość, integralność terytorialną i konstytucyjny ustrój państwa. Tradycyjnie umieszczone na początku części szczególnej KK (KK 1932 — rozdział XVII, art. 92–112; KK 1969 — rozdział XIX; KK 1997 — rozdział XVII, art. 127–139), co odzwierciedla ich szczególną wagę. Cechą charakterystyczną jest najczęściej obecność typu zarówno usiłowania, jak i przygotowania — co stanowi wyjątek od ogólnej zasady nieodpowiedzialności za przygotowanie (KK 1997 art. 16 § 2). Zakres typów. Klasyczna systematyka obejmuje: zdradę stanu (zamach na byt państwa, jego ustrój, niepodległość), szpiegostwo (działalność wywiadowcza na rzecz obcego państwa), sabotaż (uszkodzenie infrastruktury państwa), zdradę dyplomatyczną (działanie na szkodę interesów zewnętrznych RP), publiczne znieważenie głowy państwa, służbę w obcej armii bez zgody, znieważenie symboli państwowych, znieważenie głowy obcego państwa. Ewolucja kodyfikacyjna. KK 1932 (art. 92–112) — klasyczne ujęcie z dystynkcją zdrady wewnętrznej (zamach na ustrój) i zewnętrznej (szpiegostwo, służba w obcej armii). KK 1969 (rozdział XIX) silnie zaostrzył odpowiedzialność za czyny przeciwko państwu socjalistycznemu — wprowadził kategorie „podstawowych interesów politycznych i gospodarczych PRL", uchwalono surowe kary łącznie z karą śmierci za zamach na ustrój (art. 122–124). KK 1997 (art. 127–139) zmodernizował tę kategorię — zniesiono część obciążonych politycznie typów PRL, wprowadzono nowoczesne pojęcia (zamach na konstytucyjny ustrój), dostosowano do zobowiązań międzynarodowych. Specyfika historyczna. Przestępstwa przeciwko państwu były w XX w. najbardziej politycznie obciążoną kategorią — w okresie stalinowskim (1944–1956) szeroko wykorzystywane wobec żołnierzy podziemia niepodległościowego, opozycji, duchowieństwa katolickiego, działaczy społecznych. Sierpniówka (dekret z 31 VIII 1944 r.) i mały kodeks karny (dekret z 13 VI 1946 r.) penalizowały szeroko ujęte czyny godzące w „demokratyczny ustrój państwa" — w istocie każdą krytykę władzy. Rozliczenia tej kategorii pozostają jednym z głównych obszarów refleksji historycznoprawnej i działalności IPN. Powiązane terminy. Zob. zdrada stanu, zamach stanu, szpiegostwo, sabotaż, obraza majestatu, publiczne znieważenie głowy państwa, znieważenie obcych symboli państwowych, znieważenie państwa lub narodu, kolaboracja, spisek. Dla problematyki habilitacyjnej kategoria przestępstw przeciwko państwu ma znaczenie centralne — stanowi główny obszar instrumentalizacji prawa karnego w okresie stalinowskim (1944–1956) i w stanie wojennym (1981–1989). Materiał archiwalny dotyczący Najwyższego Sądu Wojskowego, sądów wojskowych okręgów wojskowych, sądów apelacyjnych wojewódzkich ujawnia tysiące wyroków na podstawie sierpniówki i Małego Kodeksu Karnego z 1946 r. Sankcje obejmowały głównie karę śmierci (rotmistrz Witold Pilecki 1948, gen. August Emil Fieldorf-Nil 1953, gen. Stanisław Tatar 1951) lub długoletnie więzienie. W okresie stanu wojennego — wobec działaczy Solidarności kwalifikowanych jako „członkowie nielegalnych związków godzących w ustrój" lub „organizatorzy zamachów na konstytucyjny ustrój". Sankcje stanu wojennego — od kilku miesięcy do 7 lat więzienia w trybie doraźnym. Po 1989 r. ustawa z 23 II 1991 r. stworzyła ramy prawne rehabilitacji — Sąd Najwyższy w setkach orzeczeń lat 90. unieważniał wcześniejsze wyroki, uznając je za represje polityczne. Kodeks karny z 1997 r. (rozdział XVII, art. 127–139) zamknął rozwój regulacji XX-wiecznej, wprowadzając neutralną politycznie konstrukcję ochrony konstytucyjnego ustroju państwa. Konstrukcja ta — zgodna ze standardami demokratycznymi — stanowi domknięcie polskiej tradycji XX w.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego