ang. crimes of the totalitarian state
— Pojęcie i zakres. Termin obejmuje przestępstwa popełniane przez funkcjonariuszy albo na zlecenie organów państwa o ustroju totalitarnym (faszystowskim, nazistowskim, komunistycznym) — w odróżnieniu od zbrodni międzynarodowych (które są popełniane w skali międzynarodowej) oraz od ogólnych przestępstw urzędniczych (które popełniane są w państwach demokratycznych). Pojęcie ma zarazem charakter karno-prawny (określone typy w polskim KK 1997 i KKWP) oraz historyczno-rozliczeniowy (lustracyjny w stosunku do PRL). Tło prawne. Polska po 1989 r. podjęła rozliczenia ze zbrodniami obu reżimów totalitarnych — niemieckiego (1939–1945) i komunistycznego (1944–1989). Podstawami prawnymi są m.in. dekret z 31 VIII 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy (sierpniówka), ustawa z 21 VII 1944 r. o powołaniu specjalnych sądów karnych, ustawa z 18 XII 1998 r. o IPN (wprowadzająca pojęcie zbrodni komunistycznej i nazistowskiej w art. 2–4) — z dłuższymi terminami przedawnienia oraz procedurą prowadzenia śledztw i procesów. Zbrodnie komunistyczne. Pojęcie zbrodni komunistycznej w ustawie o IPN definiowane jest jako czyny popełnione przez funkcjonariuszy państwa komunistycznego w okresie od 17 IX 1939 r. do 31 VII 1990 r., polegające na stosowaniu represji albo innych form naruszania praw człowieka wobec jednostek lub grup ludności, będące przestępstwami według ustawy obowiązującej w czasie ich popełnienia. Wyłączone z biegu przedawnienia zostały zbrodnie komunistyczne stanowiące zbrodnie przeciwko ludzkości oraz zbrodnie wojenne. Praktyka rozliczeń. Postępowania dyscyplinarne wobec sędziów orzekających w okresie stalinowskim oraz pierwsze sprawy przed IPN tworzą rozbudowany obszar polskiej historiografii prawa, otwarty na końcu XX w. Część postępowań nie doprowadziła do skazań ze względu na barierę przedawnienia, brak dowodów lub zmiany pokoleniowe. Powiązane terminy. Zob. zdrada Ojczyzny, kolaboracja, zbrodnie międzynarodowe, zbrodnia przeciwko ludzkości, zbrodnia wojenna, ludobójstwo, przestępstwa przeciwko państwu. Dla problematyki habilitacyjnej kategoria ta ma znaczenie centralne. Materiał archiwalny dotyczący odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów PRL ujawnia, że rozliczenia ze zbrodniami komunistycznymi obejmowały trzy główne nurty: (1) postępowania dyscyplinarne wobec sędziów orzekających w okresie stalinowskim, stosujących represyjne kwalifikacje karne wobec działaczy podziemia niepodległościowego (procesy lat 90. — Komisja Dyscyplinarna przy SN); (2) postępowania karne na podstawie ustawy z 18 XII 1998 r. o IPN — wobec sędziów i prokuratorów oskarżonych o popełnienie zbrodni komunistycznych (uchylanie wyroków uniewinniających, fałszowanie protokołów, świadome stosowanie rażąco surowych kar); (3) procesy rehabilitacyjne osób represjonowanych — ustawa z 23 II 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Bariera przedawnienia była głównym ograniczeniem rozliczeń. W większości spraw obejmujących okres stalinowski (1944–1956) postępowania umarzano ze względu na upływ terminów przedawnienia karalnego — mimo że ustawa z 18 XII 1998 r. wyłączała bieg przedawnienia dla zbrodni komunistycznych stanowiących zbrodnie przeciwko ludzkości. Praktyka sądowa ścieśniała tę kategorię, co w praktyce blokowało większość rozliczeń pokoleniowych. Powiązane terminy: „zbrodnia komunistyczna", „zbrodnia przeciwko ludzkości", „zbrodnia wojenna", „kolaboracja", „przestępstwa przeciwko państwu".
Kolekcja: Przestępstwa państwa totalitarnego