crimen contra humanitatem
ang. crime against humanity
— Pojęcie i miejsce w systemie. Zbrodnia przeciwko ludzkości (crimes against humanity) — fundamentalna kategoria współczesnego prawa karnego międzynarodowego. Obejmuje czyny popełniane w ramach systematycznego lub powszechnego ataku skierowanego przeciw ludności cywilnej — zabójstwo, eksterminację, niewolnictwo, deportacje, tortury, gwałty masowe, prześladowania, znikanie wymuszone, apartheid. Polskie KK 1997 (art. 118a–119) recypuje tę kategorię z prawa międzynarodowego. Geneza. Pojęcie wprowadzone do prawa międzynarodowego w Statucie Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze z 8 VIII 1945 r. (art. 6 lit. c) — w odpowiedzi na bezprecedensowe zbrodnie III Rzeszy przeciwko ludności cywilnej (Holokaust, przesiedlenia, eksterminacje). Statut Trybunału w Tokio (1946) zawierał analogiczną kategorię. Później — Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 9 XII 1948 r.; Konwencja w sprawie nieprzedawniania zbrodni wojennych i przeciwko ludzkości z 26 XI 1968 r.; Statut Rzymski Międzynarodowego Trybunału Karnego z 17 VII 1998 r. (art. 7). Wyrażenie kodyfikacyjne — KK 1997. Art. 118a (zamach masowy, w pierwotnej redakcji k.k. z 1997 r.) — zbrodnia przeciwko ludzkości popełniona w ramach systematycznego lub powszechnego ataku przeciwko ludności cywilnej (z uwzględnieniem motywu narodowościowego, etnicznego, rasowego, religijnego, polityczno-ideologicznego) — kara pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 12 lat, kara 25 lat lub dożywocie. Art. 119 § 1 — przestępstwo przeciwko ludzkości w postaci stosowania przemocy lub groźby bezprawnej z powodu rasy, narodowości, wyznania, bezwyznaniowości — kara od 3 do 15 lat. Konstrukcja zgodna ze standardem MTK. Specyfika polska. Dla Polski kategoria ta ma ogromne znaczenie historyczne: (1) rozliczenie Holokaustu (3 mln Żydów polskich zamordowanych 1941–1945, Akcja Reinhardt, gettoizacja, obozy zagłady — Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Sobibór, Bełżec, Chełmno, Majdanek); (2) rozliczenie polskich strat (ok. 6 mln zamordowanych Polaków łącznie z Żydami, 2,5 mln samych etnicznych Polaków zamordowanych w obozach, egzekucjach masowych, deportacjach, akcjach AB i innych); (3) zbrodnie sowieckie — Katyń (1940 — 22 000 oficerów polskich), deportacje (300 000 do 1,5 mln Polaków deportowanych na Syberię i Kazachstan). Najwyższy Trybunał Narodowy i procesy. Po 1945 r. Polska prowadziła znaczące procesy zbrodni przeciwko ludzkości — Najwyższy Trybunał Narodowy (NTN, 1946–1948) prowadził największe sprawy: proces R. Hössa (1947 — komendant Auschwitz, kara śmierci, egzekucja w Auschwitz 16 IV 1947); proces W. Greisera (1946 — gauleiter Wartheland, kara śmierci); proces załogi Stutthof (1946); proces załogi obozu Auschwitz (1947 — 40 oskarżonych, 23 wyroki śmierci). Sprawy zbrodni sowieckich — w okresie PRL niemożliwe do prowadzenia; po 1989 r. IPN (od 1998 r.) prowadzi śledztwa. Nieprzedawnianie. Konwencja z 26 XI 1968 r. — zbrodnie przeciwko ludzkości nie ulegają przedawnieniu. KK 1997 (art. 105 § 2) — analogiczne wyłączenie przedawnienia dla zbrodni przeciwko ludzkości i niektórych zbrodni wojennych. Praktyczne konsekwencje — możliwość ścigania sprawców niezależnie od czasu popełnienia czynu (np. ostatnich procesów strażników nazistowskich wieku XXI — Demjanjuk 2011, Gröning 2015). W Polsce — IPN prowadzi śledztwa zbrodni z lat 40. i 50. (m.in. dot. zbrodni stalinowskich, sędziów wojskowych okresu 1944–1956). Powiązane terminy. Zob. zbrodnia wojenna, zbrodnia przeciwko pokojowi, ludobójstwo, kolaboracja, zasada jurysdykcji uniwersalnej, zasada represji wszechświatowej, dekret sierpniowy, Najwyższy Trybunał Narodowy, IPN, Holokaust, Katyń, deportacje, MKK 1946.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego