zbrodnie wojenne
ang. war crime
— Pojęcie i miejsce w systemie. Zbrodnia wojenna (war crimes) — kategoria współczesnego prawa karnego międzynarodowego — obejmuje poważne naruszenia prawa konfliktów zbrojnych (ius in bello). Klasyczne typy: zabijanie i torturowanie jeńców wojennych, atakowanie ludności cywilnej, używanie broni zakazanej, deportacje, niewolnictwo, sądzenie bez gwarancji. Polskie KK 1997 (art. 122–126) recypuje tę kategorię z prawa międzynarodowego. Geneza międzynarodowa. Klasyczne źródła: Konwencje haskie z 1899 i 1907 r. (prawo lądowych konfliktów zbrojnych); Statut Trybunału Norymberskiego z 8 VIII 1945 r. (art. 6 lit. b — wprowadził termin "war crimes" do prawa międzynarodowego); Konwencje genewskie z 12 VIII 1949 r. (cztery konwencje — ranni i chorzy, jeńcy wojenni, ludność cywilna) z Protokołami dodatkowymi z 8 VI 1977 r. (Protokół I — międzynarodowe konflikty, Protokół II — wewnętrzne konflikty zbrojne); Statut MTK z 17 VII 1998 r. (art. 8 — rozbudowany katalog). Wyrażenie kodyfikacyjne — KK 1997. Art. 122 — atak na obiekt cywilny lub naruszenie obowiązków ochrony rannych, chorych, jeńców wojennych — od 5 do 25 lat lub dożywocie. Art. 123 — zabicie jeńca wojennego, ludności cywilnej, personelu medycznego — od 12 lat lub dożywocie. Art. 124 — naruszenie praw chronionych — szkodzenie zdrowiu, deportacje, niewolnictwo. Art. 125 — niszczenie dziedzictwa kulturowego (kościołów, zabytków, dzieł sztuki). Art. 126 — używanie zakazanych metod walki (broni zakazanej, podstępu). Specyfika polska. Polska doświadczyła zbrodni wojennych w skali bezprecedensowej: (1) zbrodnie hitlerowskie 1939–1945 — egzekucje masowe (Akcja AB 1940, Pacyfikacja Zamojszczyzny 1942–1943, Pacyfikacje wsi 1943–1944); zbrodnie wobec polskich jeńców (zamordowanie polskich oficerów po Wrześniu 1939 — rzadziej, niemiecka strona; masowo — sowiecka strona, Katyń 1940); zbrodnie wobec ludności (egzekucje uliczne, łapanki); (2) zbrodnie sowieckie — Katyń (1940 — 22 000 oficerów), deportacje (300 000 — 1,5 mln Polaków), egzekucje członków AK przez NKWD 1944–1945 (m.in. Augustów 1945 — 600 osób); (3) zbrodnie ukraińskie OUN-UPA wobec ludności polskiej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej (1943–1944 — ok. 100 000 ofiar — kwalifikowane różnie, w polskiej tradycji jako "ludobójstwo"). Procesy zbrodni wojennych. Najwyższy Trybunał Narodowy (NTN, 1946–1948) — główny polski organ rozliczania zbrodni hitlerowskich. Procesy: R. Höss (1947), W. Greiser (1946), J. Bühler (1948 — wicegeneralny gubernator Generalnego Gubernatorstwa, kara śmierci), załoga Auschwitz (1947), załoga Stutthof (1946). Łącznie NTN skazał ok. 1700 osób (znaczna część z karą śmierci). Procesy Norymberskie — Polska uczestniczyła jako oskarżyciel, polskie zbrodnie stanowiły centralny element materiału dowodowego. Zbrodnie sowieckie. Katyń (1940) — najgłośniejsza polska sprawa zbrodni wojennych, w okresie PRL temat tabu (oficjalnie przypisywano Niemcom do 1990 r.). 1990 — Rosja oficjalnie przyznała się do zbrodni; 2010 — Duma rosyjska potępiła zbrodnię. Postępowania prokuratorskie: rosyjska Prokuratura Wojskowa umorzyła śledztwo (2004) — kontrowersyjne; polski IPN prowadzi własne postępowanie (od 1990 r.). ETPCz — sprawa Janowiec v. Russia (2013) — Wielka Izba uznała brak skutecznego dochodzenia. Polskie ofiary Katynia formalnie pozostają nieosądzonym sprawcom (Józef Stalin, Ławrentij Beria, członkowie Biura Politycznego ZSRR — zmarli; sprawcy bezpośredni — częściowo zidentyfikowani). Powiązane terminy. Zob. zbrodnia przeciwko ludzkości, zbrodnia przeciwko pokojowi, ludobójstwo, dekret sierpniowy, Najwyższy Trybunał Narodowy, Konwencje genewskie, Konwencje haskie, Statut Rzymski, IPN, Katyń, Holokaust, jurysdykcja uniwersalna, MKK 1946.
Kolekcja: Pojęcia wspólne