— Pojęcie i miejsce w systemie. Kategoria zbiorcza obejmująca czyny zabronione, których podmiotem może być wyłącznie żołnierz (lub osoba z nim zrównana — np. pracownik wojska, członek formacji paramilitarnych w czasie wojny), godzące w dobra prawne związane z funkcjonowaniem sił zbrojnych. Stoją w opozycji do przestępstw powszechnych, które żołnierz może popełnić jak każda inna osoba. Granica między tymi kategoriami jest jednak nieostra — żołnierz odpowiada zarówno z części powszechnej KK, jak i części wojskowej (KK 1997 art. 317 i nast.). Klasyfikacja. Polska tradycja kodyfikacji wojskowej dzieli przestępstwa wojskowe według dobra prawnego: przeciwko obowiązkowi pełnienia służby wojskowej (uchylanie się od poboru, samowolne oddalenie się, dezercja, samouszkodzenie, symulacja); przeciwko zasadom pełnienia służby (naruszenie regulaminów wartowniczych, dyżurnych, naruszenie reguł obronnych); przeciwko porządkowi i dyscyplinie wojskowej (czynna napaść na przełożonego, znieważenie przełożonego, niewykonanie rozkazu, znęcanie się nad podwładnym); przeciwko subordynacji wojskowej; przestępstwa popełnione w polu (rekwizycja, maruderstwo, niewłaściwe traktowanie ludności cywilnej, plądrowanie); przestępstwa wojenne (sensu stricto — naruszenia praw i zwyczajów wojny). Ewolucja kodyfikacyjna. W II RP — Kodeks karny wojskowy z 21 X 1932 r. (KKW 1932), który stanowił uzupełnienie KK 1932; obowiązywał na terytoriach II RP do 1939 r., potem na uchodźstwie. Po II wojnie — Kodeks karny Wojska Polskiego z 23 IX 1944 r. (KKWP 1944) wydany przez PKWN, oparty na wzorcach radzieckich, z surowymi sankcjami za przestępstwa polityczne — przepisy wykorzystywane wobec żołnierzy podziemia niepodległościowego. KK 1969 wprowadził wspólny kodeks z wyodrębnioną częścią wojskową (rozdziały XXXIX–XLI, art. 290–333), KK 1997 zachowuje tę strukturę (rozdziały XXXIX–XLIV, art. 317–363). Specyfika sankcyjna. Obok kar wspólnych (pozbawienie wolności, grzywna, historycznie kara śmierci) prawo karne wojskowe stosuje kary szczególne: areszt wojskowy (kara izolacyjna o lżejszym reżimie, w II RP do 6 miesięcy), degradację (pozbawienie stopnia wojskowego), obniżenie stopnia. W KKWP 1944 kara śmierci wykonywana była przez rozstrzelanie, a nie przez powieszenie (jak w prawie powszechnym). Wybrane przestępstwa popełnione w polu kwalifikowane były wedle szczególnego reżimu — z możliwością orzekania kary śmierci nawet za czyny, które w czasie pokoju zagrożone były znacznie łagodniej. Sądownictwo wojskowe a represje polityczne. Cechą charakterystyczną okresu 1944–1955 było rozszerzenie jurysdykcji sądów wojskowych poza krąg żołnierzy — obejmowała ona również osoby cywilne oskarżone o przestępstwa polityczne (zdradę stanu, szpiegostwo, sabotaż). Procesy sądów wojskowych prowadzone były często w trybie doraźnym, z udziałem sędziów-funkcjonariuszy, bez właściwych gwarancji procesowych. Skala wyroków śmierci orzekanych przez sądy wojskowe w okresie stalinowskim szacowana jest na kilka tysięcy. Ograniczenie jurysdykcji do żołnierzy nastąpiło stopniowo po 1955 r.; w stanie wojennym (1981–1983) tryby doraźne sądów wojskowych były ponownie wykorzystywane wobec działaczy Solidarności. Powiązane terminy. Zob. dezercja, samowolne oddalenie się, uchylanie się od służby wojskowej, samouszkodzenie, znieważenie przełożonego, napaść na przełożonego, rekwizycja, maruderstwo, kontrybucja, zbrodnia wojenna, przestępstwa wojenne, przestępstwa przeciwko porządkowi wojskowemu, degradacja, obniżenie stopnia wojskowego.
Kolekcja: Prawo karne wojskowe