requisitio bellica · pobór wojenny
ang. violation of the requisition law
— Czyn polegający na bezprawnym zaborze mienia ludności cywilnej przez wojsko w czasie konfliktu zbrojnego, okupacji lub stanu wyjątkowego — bez wymaganej procedury (formalnej rekwizycji wojskowej zgodnej z prawem międzynarodowym i krajowym), bez uzasadnionej konieczności wojskowej, lub bez kompensacji. Konstrukcja chroni ludność cywilną przed nadużyciami wojska — zarówno w kontekście konfliktów zbrojnych (gdzie obowiązują reguły prawa humanitarnego), jak i w warunkach pokojowych ćwiczeń wojskowych. Polihierarchia: czyn obejmuje wymiar wojskowy (prawo_karne_wojskowe), majątkowy (przestępstwa przeciwko mieniu) oraz wojenny (przestępstwa popełnione w polu). Konstrukcja II Rzeczypospolitej uregulowana ustawą z 11 IV 1919 r. o rzeczach wymaganych do obrony Państwa (znowelizowana w 1939 r.). Konstrukcja zakładała, że rekwizycja jest aktem prawnym władzy państwowej — wymaga formalnego zarządzenia, wskazania ekwiwalentu, prowadzenia ewidencji. Bezprawne pobranie mienia (bez procedury) ścigane było jako przestępstwo wojskowe — Kodeks Karny Wojskowy z 21 X 1932 r. zawierał odpowiednie przepisy. Praktyka międzywojenna ograniczona — rekwizycje miały miejsce głównie podczas wojny polsko-bolszewickiej (1919–1921) i podczas mobilizacji 1939 r. II wojna światowa — masowe rekwizycje niemieckie i sowieckie na okupowanych ziemiach polskich. Niemiecka administracja Generalnego Gubernatorstwa stosowała systematyczne rekwizycje — kontyngenty żywnościowe, rekwizycje koni, bydła, samochodów. Sowiecka administracja na ziemiach wschodnich do 1941 r. — analogiczne praktyki. Po 1945 r. — rekwizycje Armii Czerwonej w trakcie wkraczania na ziemie polskie i w pierwszych miesiącach okupacji (formalnie nazywane „demontażem infrastruktury"); demontaż ten obejmował zakłady przemysłowe, kolej, wyposażenie szpitali. Odpowiedzialność karna sprawców niemal nigdy nie została pociągnięta. PRL utrzymywała przepisy o rekwizycji w stanie wojennym (dekret z 12 XII 1981 r. — formalne przepisy o rekwizycji środków transportu). Kodeks karny wojskowy z 21 V 1963 r., później Kodeks karny z 1969 r. — przepisy o samowolnym dysponowaniu mieniem wojskowym i ludności cywilnej. Współczesny stan prawny: ustawa z 21 XI 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony RP (art. 200 i nast.). Konstrukcja zakładająca legalną rekwizycję jako akt administracyjny w warunkach mobilizacji lub stanu wojennego. Bezprawne rekwizycje ścigane jako przestępstwa wojskowe — rozdział XLIV Kodeksu karnego z 1997 r. (art. 339 i nast.), Kodeks karny wykonawczy. Praktyka po 1997 r.: znikoma — Polska nie prowadziła konfliktów zbrojnych na własnym terytorium. Kontekst polskiego systemu obronnego XX w.: regulacje rekwizycji w ramach powszechnego obowiązku obrony — szkolenia rezerwy, regulaminy mobilizacyjne. Powiązane terminy: kontyngent wojenny, mobilizacja, stan wojenny, prawo humanitarne (Konwencje genewskie), grabież w czasie wojny (art. 125 k.k.), nadużycie uprawnień wojskowych. Aspekt habilitacyjny: rozliczenie rekwizycji niemieckich i sowieckich z lat 1939–1956 stanowi obszar nieukończonych badań — większość spraw uległa przedawnieniu, rekompensaty stanowią problem polityki państwowej (m.in. spór z Niemcami o odszkodowania wojenne).
Kolekcja: Pojęcia wspólne